Thoát lũ ra biển Tây là cách dẫn một phần nước lũ Mê Kông từ vùng trũng Tứ giác Long Xuyên đi thẳng ra vịnh Thái Lan qua hệ thống kênh, cống, thay vì để tất cả dồn về sông Hậu rồi chảy qua Cần Thơ ra biển Đông. Cùng với các đập tràn trên kênh Vĩnh Tế điều tiết nước tràn từ biên giới, đây là bộ khung giúp vùng thượng nguồn Đồng bằng sông Cửu Long nhận lũ mà không bị ngập quá sâu, quá lâu.
Lũ vào đồng bằng bằng hai cửa
Người ta hay nghĩ nước lũ chỉ đi theo sông Tiền, sông Hậu. Thực ra, khi lũ lên cao, một lượng nước rất lớn tràn qua đồng ruộng phía bên kia biên giới, đổ vào hai vùng trũng phía Việt Nam:
- Đồng Tháp Mười, nằm giữa sông Tiền và sông Vàm Cỏ Tây, nay thuộc Đồng Tháp và Tây Ninh.
- Tứ giác Long Xuyên, hình tứ giác có bốn góc là Châu Đốc, Hà Tiên, Rạch Giá, Long Xuyên, nay gần trọn trong địa giới tỉnh An Giang.
Dòng chảy tràn này không đi theo lòng sông nào cố định, mà lan như một tấm nước mỏng trải trên cả cánh đồng. Ngày trước, nó làm cả hai vùng trũng ngập sâu nhiều tháng, nước tù không thoát được, đất phèn chua nặng. Điều tiết dòng tràn này là bài toán lớn nhất của thuỷ lợi vùng thượng nguồn.
Tứ giác Long Xuyên: chặn bớt ở biên giới, mở đường ra biển
Kênh Vĩnh Tế và các đập tràn
Kênh Vĩnh Tế được đào từ thời Gia Long, Minh Mạng, chạy dọc biên giới từ Châu Đốc tới Hà Tiên. Gần hai thế kỷ sau, nó trở thành tuyến kiểm soát lũ tràn vào Tứ giác Long Xuyên. Từ khoảng cuối thập niên 1990 đến đầu những năm 2000, dọc bờ kênh được đắp cao thành bờ chắn, xen giữa là các đập tràn và cống, trong đó hai đập tràn được nhắc nhiều nhất là Tha La và Trà Sư.
Đập tràn hoạt động theo nguyên tắc đơn giản: khi lũ còn thấp, bờ chắn giữ không cho nước tràn vào sớm làm hại lúa hè thu. Khi lũ lên cao quá mặt tràn, nước tràn qua có kiểm soát, đi vào đúng những hành lang đã định thay vì phá bờ ở chỗ bất kỳ. Cửa tràn rộng, mặt tràn thấp hơn bờ chắn, nên nước được "mời" qua đúng chỗ.
Kênh thoát lũ ra biển Tây
Nước đã vào Tứ giác Long Xuyên cần có đường ra. Cùng thời gian đó, một loạt kênh được đào mới hoặc mở rộng, chạy từ vùng trũng về phía tây, đổ ra vịnh Thái Lan đoạn giữa Rạch Giá và Hà Tiên. Dọc tuyến kênh Rạch Giá – Hà Tiên, các cống được xây ở đầu những kênh này, có nhiệm vụ kép: mùa lũ mở để thoát nước ra biển, mùa khô đóng để ngăn nước mặn từ biển Tây lấn vào.
Nhờ có đường ra biển Tây, thời gian ngập trong Tứ giác Long Xuyên được rút ngắn, nước không còn tù đọng đến tận tháng Chạp, vụ đông xuân xuống giống được sớm hơn. Một phần lũ không còn phải dồn về sông Hậu, giảm bớt áp lực cho vùng hạ lưu.
Đồng Tháp Mười: kênh dẫn nước về sông Vàm Cỏ
Đồng Tháp Mười không có biển ở gần, nên đường thoát lũ chính là các kênh ngang nối sông Tiền với sông Vàm Cỏ Tây, cùng hệ thống kênh trục chạy hướng tây bắc – đông nam. Nước tràn biên giới vào vùng này được dẫn dần về Vàm Cỏ Tây và sông Tiền, rồi ra biển Đông.
Ở Đồng Tháp Mười, bài toán khác đi một chút: vùng này rộng, thấp, nhiều nơi còn đất phèn nặng và rừng tràm. Một phần diện tích được giữ làm vùng ngập tự nhiên như Vườn quốc gia Tràm Chim, Khu bảo tồn Láng Sen, vừa bảo vệ đa dạng sinh học vừa là chỗ chứa lũ.
Khi đường giao thông thành đập chắn lũ
Ở vùng lũ, mỗi con đường đắp cao đều có thể trở thành một bức tường chắn nước nếu không có đủ cầu, cống. Nước bị chặn sẽ dâng cao ở phía thượng lưu con đường, ngập lâu hơn, trong khi phía hạ lưu lại thiếu nước. Khi chênh lệch quá lớn, nước có thể phá thân đường, gây sạt lở và nguy hiểm cho người đi lại.
Vì vậy, các nguyên tắc quy hoạch giao thông ở vùng thượng nguồn đồng bằng luôn đi kèm yêu cầu thoát lũ:
- Tuyến đường cắt ngang hướng lũ phải có cầu hoặc cống với tổng khẩu độ đủ cho dòng tràn đi qua.
- Không đắp kín những hành lang thoát lũ đã được xác định trong quy hoạch thuỷ lợi.
- Cao trình mặt đường tính theo mực lũ thiết kế, đường chính phải giữ được giao thông cả mùa lũ để làm tuyến sơ tán, cứu trợ.
- Khu dân cư, khu công nghiệp mới không được lấn vào vùng trữ lũ hoặc hành lang thoát lũ.
Bảng tóm tắt hệ thống kiểm soát lũ vùng thượng nguồn
| Thành phần | Vị trí | Nhiệm vụ mùa lũ | Nhiệm vụ mùa khô |
|---|---|---|---|
| Bờ chắn và đập tràn trên kênh Vĩnh Tế | Dọc biên giới Châu Đốc – Hà Tiên | Chặn lũ sớm, cho lũ lớn tràn qua có kiểm soát | Giữ nước ngọt |
| Kênh thoát lũ ra biển Tây | Từ vùng trũng về bờ biển Rạch Giá – Hà Tiên | Dẫn nước ra vịnh Thái Lan | Dẫn nước ngọt tưới |
| Cống dọc tuyến Rạch Giá – Hà Tiên | Đầu các kênh thoát ra biển | Mở để thoát lũ | Đóng để ngăn mặn |
| Kênh ngang Đồng Tháp Mười | Nối sông Tiền với sông Vàm Cỏ Tây | Dẫn lũ ra sông Vàm Cỏ | Đưa nước ngọt vào vùng phèn |
| Vùng ngập tự nhiên | Tràm Chim, Láng Sen, ruộng đê bao lửng | Chứa lũ, giảm đỉnh lũ hạ lưu | Giữ nước, chống cháy rừng tràm |
Bài học từ cách làm này
Hệ thống kiểm soát lũ vùng thượng nguồn cho thấy một tinh thần rất rõ: không chặn lũ, mà dẫn lũ. Nước vẫn vào đồng, nhưng vào đúng lúc (sau khi lúa hè thu đã gặt), đúng chỗ (qua đập tràn, hành lang thoát lũ) và có đường ra (biển Tây, sông Vàm Cỏ).
Cũng có những tranh luận còn tiếp diễn. Một số nghiên cứu cho rằng khi cộng thêm đê bao khép kín trong đồng, lượng nước được trữ ở vùng thượng nguồn giảm, nước dồn nhanh về hạ lưu. Ở ven biển Tây, cần vận hành cống khéo để vừa thoát lũ vừa không để mặn vào sâu trong mùa khô, nhất là những năm lũ thấp, nước ngọt ít.
Góc nhìn hôm nay
Với những năm lũ thấp và hạn mặn gay gắt, vai trò của hệ thống kênh cống vùng thượng nguồn đang thay đổi: không chỉ thoát lũ mà còn phải giữ nước ngọt lại lâu hơn cho mùa khô. Các định hướng mới cho vùng đồng bằng nói nhiều hơn tới trữ nước trong kênh, trong vùng trũng, vận hành cống theo dự báo mặn.
Ai muốn hiểu kỹ hơn có thể xem bản đồ thuỷ lợi Đồng bằng sông Cửu Long, tìm tài liệu của Viện Khoa học Thuỷ lợi miền Nam, hoặc đến tận nơi: dọc kênh Vĩnh Tế từ Châu Đốc đi Hà Tiên vào tháng 9, tháng 10 sẽ thấy rõ cảnh nước tràn qua đập và đồng ruộng phía trong thành biển nước. Đi xuồng thì luôn mặc áo phao và tránh khu vực gần mặt tràn, nơi nước chảy xiết.
Câu hỏi thường gặp
Thoát lũ ra biển Tây là gì?
Là dẫn một phần nước lũ từ vùng Tứ giác Long Xuyên đi thẳng ra vịnh Thái Lan qua các kênh và cống ở bờ biển Rạch Giá – Hà Tiên. Cách này rút ngắn thời gian ngập trong vùng trũng và giảm lượng nước dồn về sông Hậu.
Tứ giác Long Xuyên nằm ở đâu?
Tứ giác Long Xuyên là vùng trũng hình tứ giác với bốn góc là Châu Đốc, Hà Tiên, Rạch Giá và Long Xuyên, nằm ở phía tây sông Hậu. Theo địa giới hiện nay, vùng này gần như nằm trọn trong tỉnh An Giang.
Đập tràn trên kênh Vĩnh Tế có tác dụng gì?
Đập tràn giữ không cho lũ sớm tràn vào ruộng khi lúa hè thu chưa gặt, rồi khi lũ lên cao thì cho nước tràn qua có kiểm soát ở đúng vị trí. Nhờ vậy bờ chắn biên giới không bị nước phá ở những chỗ bất kỳ.
Vì sao đường giao thông vùng lũ phải có nhiều cầu cống?
Đường đắp cao cắt ngang hướng lũ mà thiếu cầu cống sẽ thành đập chắn nước, làm ngập sâu và lâu hơn ở phía thượng lưu, có thể phá thân đường. Đủ khẩu độ thoát nước giúp dòng lũ đi qua tự nhiên.
Cống ven biển Tây vừa thoát lũ vừa ngăn mặn thế nào?
Mùa lũ, cống mở để nước ngọt trong đồng chảy ra biển. Mùa khô, cống đóng để nước mặn từ vịnh Thái Lan không theo kênh lấn vào ruộng. Vận hành cống đúng lúc là việc quan trọng nhất với hệ thống này.
