Thẩm lậu là nước thấm xuyên qua thân đê làm ướt mái phía đồng; lỗ rò là đường nước chảy thành dòng xuyên qua đê; sạt trượt là một khối đất mái đê trượt xuống theo mặt cong. Cả ba được xử lý theo nguyên tắc "thượng chắn, hạ thoát": phía sông tìm cách chắn nước vào, phía đồng cho nước thoát ra nhưng giữ đất lại, không bao giờ làm ngược.
Bài này nói về những sự cố xảy ra ở chính thân đê, khác với mạch đùn, mạch sủi xảy ra ở nền. Một thân đê đất đắp qua nhiều đời, chỗ đất tốt chỗ đất xấu, có tổ mối, hang chuột, rễ cây mục, nên mỗi mùa lũ là một lần thân đê bị thử sức.
Đê đất ngấm nước ra sao khi lũ lên
Đất đắp đê dù nện chặt đến đâu vẫn có lỗ rỗng. Khi nước sông dâng lên ngập mái phía sông, nước bắt đầu ngấm vào thân đê. Đường ranh giữa phần đất đã bão hoà nước và phần đất còn khô gọi là đường bão hoà, hay đường thấm. Lũ càng cao, càng kéo dài, đường này càng tiến sâu về phía đồng.
Với một thân đê đủ rộng, đắp bằng đất sét pha tốt, đường bão hoà dừng lại bên trong thân đê và mái phía đồng vẫn khô. Đê hẹp, đất pha nhiều cát, hoặc lũ kéo dài cả tuần thì đường bão hoà cắt ra mái phía đồng. Lúc đó mái đê bắt đầu ẩm, rồi rỉ nước. Đó là thẩm lậu.
Thẩm lậu nhẹ, nước trong, rỉ đều thì chưa đáng sợ. Đáng sợ là ba diễn biến sau: nước chuyển đục, nước tập trung thành dòng, và đất mái đê mềm nhão ra. Đất no nước nặng hơn, sức bám giữa các hạt giảm, đó cũng là bước đệm cho sạt trượt.
Ba dạng sự cố thân đê và dấu hiệu nhận biết
| Sự cố | Dấu hiệu | Nguy hiểm vì |
|---|---|---|
| Thẩm lậu mái phía đồng | Mái đê ẩm sẫm màu, cỏ đẫm nước dù trời không mưa, nước rỉ thành vệt ở chân hoặc lưng mái | Làm mềm đất mái, có thể phát triển thành sạt trượt hoặc rò |
| Lỗ rò | Phía đồng có dòng nước chảy ra thành vòi từ một điểm; phía sông đôi khi thấy xoáy nước hình phễu trên mặt nước sát mái đê | Dòng chảy khoét rộng đường rò rất nhanh, có thể làm sập thân đê trong vài giờ |
| Sạt trượt mái | Vết nứt dọc chạy song song tim đê trên mặt hoặc mái, cong hình lưỡi liềm; chân mái phình ra, đất đùn lên | Khối trượt làm mặt cắt đê hẹp lại, đê yếu đi đúng lúc chịu lực lớn nhất |
Xoáy phễu phía sông là dấu hiệu rất đặc trưng của lỗ rò. Nước bị hút vào cửa rò tạo thành một vòng xoáy nhỏ, rác, bọt trôi tới đó thì xoay tròn rồi chìm. Người tuần tra đê ban đêm phải soi đèn cả mặt nước phía sông chứ không chỉ nhìn mái phía đồng.
Nguyên tắc thượng chắn, hạ thoát
Đây là kim chỉ nam của mọi xử lý thấm qua đê. "Thượng" là phía sông, nơi nước đi vào. "Hạ" là phía đồng, nơi nước đi ra.
- Phía sông chắn: làm giảm lượng nước vào thân đê bằng cách phủ một lớp ít thấm lên mái phía sông, hoặc bịt cửa vào của lỗ rò.
- Phía đồng thoát: dẫn nước đã thấm qua ra ngoài một cách êm, qua các lớp vật liệu lọc, để đất thân đê không bị cuốn theo và mái không bị no nước thêm.
Sai lầm kinh điển là làm ngược: đắp đất sét bịt kín mái phía đồng cho "hết rỉ". Nước bị nhốt lại trong thân đê, đường bão hoà dâng cao hơn, áp lực trong đất tăng, và mái đê càng dễ trượt. Mái phía đồng phải được thở.
Xử lý thẩm lậu mái phía đồng
Khi thẩm lậu diện rộng, nước trong, cách làm quen thuộc là đào rãnh tiêu nước trên mái. Các rãnh nhỏ chạy chéo xuống chân đê như xương cá, trong rãnh rải cát thô, sỏi, có nơi lót thêm rơm, cành cây nhỏ hoặc vải lọc. Nước theo rãnh chảy xuống chân, mái đê ráo dần.
Nếu nước bắt đầu đục hoặc mái mềm ra, phải làm áp trúc lọc: đắp một lớp vật liệu thấm nước dày dọc mái và chân mái phía đồng. Từ trong ra ngoài là cát, sỏi, đá dăm, ngoài cùng có thể đè thêm bao tải cát hay đá hộc để tạo trọng lượng. Lớp áp trúc vừa cho nước thoát, vừa giữ hạt đất, vừa đè lên chân mái chống trượt.
Cùng lúc đó, nếu điều kiện cho phép, phía sông được trải vải bạt, phên tre phủ nilon hoặc đổ đất sét xuống mái để giảm lượng nước thấm vào. Phía sông nước sâu, sóng lớn thì việc này khó và nguy hiểm, chỉ lực lượng chuyên trách có thuyền, áo phao mới được làm.
Xử lý lỗ rò xuyên thân đê
Lỗ rò là sự cố cần tốc độ. Thứ tự ưu tiên là tìm và bịt cửa vào phía sông trước, rồi mới xử lý cửa ra phía đồng.
Phía sông: tìm và bịt cửa vào
Dựa vào xoáy phễu, người ta xác định cửa rò. Lỗ nhỏ có thể dùng nồi, chảo, mảnh tôn úp lên cửa rò rồi đè bao tải đất lên trên; dân gian gọi là úp nồi bịt rò. Lỗ lớn hơn thì thả bao tải đất, rọ đá, hoặc trải vải bạt từ đỉnh đê xuống phủ kín cả một vùng mái, áp lực nước sẽ ép tấm bạt dính vào mái. Sau đó đổ đất sét, bao đất đè lên giữ chặt.
Phía đồng: làm lọc ở cửa ra
Cửa ra phía đồng không được bịt. Người ta quây một giếng lọc hoặc đắp áp trúc lọc quanh cửa ra, giống cách xử lý mạch đùn, để dòng nước vẫn ra nhưng không cuốn đất. Khi cửa vào phía sông đã được bịt kín, dòng chảy phía đồng sẽ yếu dần rồi tắt.
Nếu bịt cửa ra mà chưa bịt được cửa vào, nước dồn trong đường rò sẽ phá thân đê từ bên trong. Đây là lý do mọi tài liệu hướng dẫn hộ đê đều nhắc đi nhắc lại thứ tự này.
Xử lý sạt trượt mái đê
Sạt trượt thường báo trước bằng vết nứt. Vết nứt dọc, cong hình cung trên mặt đê hoặc lưng mái phía đồng, kèm chân mái phình ra, là dấu hiệu khối đất đang chuẩn bị trượt. Sạt mái phía sông lại hay xảy ra khi nước rút nhanh: đất mái no nước mất đi lực đỡ của nước sông nên đổ sụp xuống.
Cách xử lý cơ bản theo hướng giảm lực đẩy ở đỉnh, tăng lực giữ ở chân:
- Giảm tải phần trên: không tập kết vật tư, không cho xe nặng đi lại trên đoạn đỉnh đê phía trên cung trượt.
- Đắp cơ phản áp ở chân: đắp bao tải đất, đá hộc dọc chân mái phía đồng thành một khối đè, ngăn chân khối trượt trồi ra.
- Thoát nước trong mái: nếu mái đang thẩm lậu thì làm rãnh lọc, áp trúc như trên, vì nước trong đất là nguyên nhân chính làm mái yếu.
- Che phủ vết nứt: phủ bạt lên vết nứt cho nước mưa không chảy vào làm trượt nhanh hơn. Không đổ nước, không lèn đất ướt vào khe nứt.
Trường hợp sạt trượt lớn, mặt cắt đê bị khoét mất nhiều, ban chỉ huy có thể phải đắp con trạch trên đỉnh đê hoặc làm đê quai tạm bao phía ngoài. Lúc đó người dân phía đồng cần sẵn sàng sơ tán theo lệnh.
Góc nhìn hôm nay: chữa tận gốc sau mùa lũ
Những đoạn đê thường xuyên thẩm lậu, rò, sạt là dấu hiệu thân đê có khuyết tật bên trong: đất đắp kém, lớp đất cát kẹp giữa, tổ mối, hang động vật, mồ mả cũ, móng nhà cũ nằm trong thân đê. Sau mùa lũ, các giải pháp lâu dài thường gặp gồm khoan phụt vữa sét hoặc vữa xi măng sét vào thân đê để lấp lỗ rỗng, làm tường nghiêng chống thấm phía sông, mở rộng mặt cắt đê, đắp thêm cơ phía đồng và làm tầng lọc thoát nước ở chân mái.
Với người dân ven đê, việc có ích nhất là không làm đê yếu thêm: không đào bới mái đê, không trồng cây lớn trên thân đê, không xây công trình lấn vào mái. Mùa lũ, nếu thấy mái đê ướt bất thường, nước chảy thành vòi, vết nứt mới trên mặt đê, hãy báo ngay cho điếm canh đê hoặc ủy ban xã, ghi nhớ vị trí theo cột mốc km của đê. Không tự đến gần chỗ đất đang nứt sụt, nhất là ban đêm.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các tài liệu hướng dẫn kỹ thuật hộ đê, phòng chống lụt bão của ngành thuỷ lợi, giáo trình thuỷ công và địa kỹ thuật công trình đất của các trường kỹ thuật, cùng nguyên lý chung trong Luật Đê điều năm 2006 và Luật Phòng, chống thiên tai năm 2013 sửa đổi năm 2020.
Câu hỏi thường gặp
Thẩm lậu đê là gì?
Thẩm lậu là hiện tượng nước sông thấm xuyên qua thân đê, làm mái đê phía đồng ẩm ướt hoặc rỉ nước khi lũ cao kéo dài. Nước trong, rỉ đều thì theo dõi; nước đục, mái đê mềm nhão là dấu hiệu nguy hiểm cần xử lý ngay.
Thượng chắn hạ thoát nghĩa là gì?
Đó là nguyên tắc xử lý thấm qua đê: phía sông (thượng) thì chắn bớt nước vào thân đê, phía đồng (hạ) thì cho nước đã thấm thoát ra qua lớp lọc, giữ đất lại. Làm ngược, tức bịt kín phía đồng, sẽ nhốt nước trong thân đê và làm mái dễ trượt.
Làm sao biết đê có lỗ rò?
Phía đồng có dòng nước chảy ra thành vòi từ một điểm trên mái hoặc chân đê. Phía sông đôi khi thấy xoáy nước hình phễu sát mái đê, rác trôi tới thì xoay tròn rồi chìm. Gặp dấu hiệu này phải báo lực lượng hộ đê ngay.
Vì sao đê hay sạt mái khi nước rút?
Khi lũ cao, đất mái phía sông ngấm no nước nhưng được nước sông đỡ lại. Nước rút nhanh, lực đỡ mất đi trong khi đất vẫn nặng và yếu, nên mái dễ sụp xuống. Vì vậy giai đoạn lũ rút vẫn phải tuần tra đê.
Thấy vết nứt trên mặt đê thì có nguy hiểm không?
Vết nứt dọc, cong hình cung trên mặt hoặc mái đê có thể là dấu hiệu sạt trượt đang hình thành. Cần báo ngay cho điếm canh đê, không tập kết đồ nặng hay cho xe đi trên đoạn đó, và không tự lèn đất ướt vào khe nứt.
