Phân lũ là chủ động chuyển một phần nước lũ từ sông chính sang một dòng sông hoặc vùng đất khác để hạ mực nước, cứu những tuyến đê quan trọng nhất; chậm lũ là cho nước tràn tạm vào một vùng trũng rồi trả lại sông khi lũ rút. Với sông Hồng, công trình phân lũ nổi tiếng nhất là đập Đáy, xây xong năm 1937, đi kèm khu chậm lũ quanh hồ Vân Cốc, cùng làm nhiệm vụ van an toàn cho đê bảo vệ Hà Nội.
Không có tuyến đê nào cao vô hạn. Khi một trận lũ vượt quá sức chịu của đê, người làm thuỷ lợi phải chọn: để đê vỡ ở chỗ không lường trước, hay mở cho nước đi vào chỗ đã chuẩn bị sẵn. Phân lũ, chậm lũ là câu trả lời thứ hai. Nó là quyết định khó nhất trong công tác phòng chống lũ, vì cứu vùng này đồng nghĩa với chấp nhận ngập vùng khác.
Phân lũ, chậm lũ, cắt lũ khác nhau thế nào
| Biện pháp | Cách làm | Ví dụ ở lưu vực sông Hồng |
|---|---|---|
| Cắt lũ bằng hồ chứa | Hồ thượng nguồn giữ lại một phần nước lũ trong dung tích phòng lũ, xả dần sau đó | Hồ Hoà Bình, Sơn La, Lai Châu trên sông Đà; hồ Tuyên Quang trên sông Gâm; hồ Thác Bà trên sông Chảy |
| Phân lũ | Mở công trình để chuyển một phần dòng lũ sang sông khác hoặc lòng dẫn khác | Đập Đáy chuyển lũ sông Hồng sang sông Đáy |
| Chậm lũ | Cho nước tràn tạm vào vùng trũng có bờ bao, giữ ở đó một thời gian rồi trả lại | Khu chậm lũ quanh hồ Vân Cốc qua tràn Vân Cốc |
| Tăng khả năng thoát lũ | Nạo vét, giải toả lòng sông, bãi sông để nước chảy nhanh hơn | Các dự án chỉnh trị lòng dẫn, giải toả vật cản trên bãi sông |
Bốn biện pháp này đi cùng đê, tạo thành một hệ thống. Đê giữ nước trong lòng sông; hồ chứa cắt bớt đỉnh lũ ở đầu nguồn; phân lũ, chậm lũ là lớp dự phòng cuối cùng khi hai lớp kia không đủ.
Sông Đáy và đập Đáy
Sông Đáy vốn là một phân lưu tự nhiên của sông Hồng, tách ra ở khu vực Hát Môn phía tây Hà Nội, chảy về phía nam qua vùng Hà Tây cũ, Hà Nam cũ, xuống Ninh Bình rồi đổ ra biển ở cửa Đáy. Qua nhiều thế kỷ, cửa vào sông Đáy từ sông Hồng bị bồi lấp dần, sông Đáy gần như tách khỏi sông Hồng trong mùa cạn.
Đầu thế kỷ 20, sau những trận lũ lớn đe doạ Hà Nội, chính quyền thuộc địa Pháp cho xây đập Đáy ở đầu sông Đáy, khởi công năm 1934 và hoàn thành năm 1937. Ý tưởng là dùng lại lòng sông Đáy làm đường thoát lũ phụ: khi mực nước sông Hồng lên tới mức nguy hiểm cho Hà Nội, mở các cửa đập để một phần dòng lũ chảy sang sông Đáy, hạ mực nước ở đoạn sông qua Thủ đô.
Cùng với đập Đáy, hệ thống phân lũ còn có tràn Vân Cốc trên đê hữu Hồng, dẫn nước vào vùng trũng quanh hồ Vân Cốc, rồi từ đó qua đập Đáy vào sông Đáy. Vùng đất dọc hai bờ sông Đáy và quanh hồ Vân Cốc được quy hoạch là khu phân lũ, khu chậm lũ, nghĩa là dân sống ở đó biết trước đất mình có thể bị ngập khi phải phân lũ.
Đập Đáy đã được dùng bao nhiêu lần
Theo các tài liệu thường được dẫn, đập Đáy chỉ được mở để phân lũ một số lần trong thế kỷ 20, vào những năm lũ sông Hồng rất lớn, lần cuối là trận lũ năm 1971. Từ đó tới nay, công trình gần như chỉ đứng chờ.
Vì sao phân lũ là quyết định khó
Về kỹ thuật, phân lũ có hiệu quả rõ: chuyển đi một phần lưu lượng là mực nước ở đoạn sông chính hạ xuống, đê được giảm tải đúng lúc căng nhất. Nhưng mỗi lần mở cửa đều kéo theo nhiều hệ quả.
- Vùng phân lũ bị ngập: nhà cửa, ruộng vườn, đường sá, trường học trong khu phân lũ chìm trong nước nhiều ngày. Phải sơ tán hàng chục nghìn người trước khi mở.
- Thời điểm phải chuẩn: mở quá sớm thì ngập vô ích nếu lũ không lên thêm; mở quá muộn thì đê chính đã vỡ ở đâu đó. Quyết định dựa vào dự báo lũ, mà dự báo luôn có sai số.
- Dân cư ngày càng đông: qua mấy chục năm không phân lũ, khu phân lũ đã thành làng xóm đông đúc, có cả khu công nghiệp. Lòng sông Đáy và bãi sông cũng bị thu hẹp. Khả năng thoát lũ thực tế không còn như thiết kế ban đầu.
- Đền bù và phục hồi: người trong vùng phân lũ chịu thiệt để cứu vùng khác, nên cần chính sách hỗ trợ rõ ràng.
Hồ chứa thượng nguồn đã thay đổi bài toán
Sau hồ Thác Bà trên sông Chảy, hồ Hoà Bình trên sông Đà đi vào vận hành, rồi lần lượt thêm hồ Tuyên Quang, Sơn La, Lai Châu. Nay lưu vực sông Hồng có một hệ thống hồ chứa với tổng dung tích phòng lũ rất lớn. Các hồ được vận hành theo một quy trình liên hồ chứa, giữ lại một phần nước khi lũ lớn để đỉnh lũ về Hà Nội thấp hơn.
Nhờ vậy, khả năng phải dùng đến phân lũ sông Đáy giảm đi nhiều. Các quy hoạch phòng chống lũ và đê điều hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình gần đây dựa chủ yếu vào hồ chứa và đê, vai trò của khu phân lũ, chậm lũ được xem xét lại, có khu được điều chỉnh để giảm diện tích phải dự phòng ngập. Tuy vậy, hồ chứa cũng có giới hạn: một trận lũ cực lớn sinh ra từ phần lưu vực không có hồ, hoặc mưa kéo dài khi hồ đã gần đầy, vẫn có thể vượt sức chịu của hệ thống.
Phân lũ trên thế giới
Ý tưởng chừa đường cho lũ không riêng Việt Nam. Trên sông Mississippi ở Mỹ, đập tràn Bonnet Carré gần New Orleans hoàn thành năm 1931, được mở nhiều lần để chuyển một phần lũ sang hồ Pontchartrain, tránh cho đê quanh thành phố phải chịu mực nước quá cao; năm 2019 nó được mở hai lần trong một năm. Ở Hà Lan, sau những lần nước sông suýt tràn đê cuối thế kỷ 20, chương trình nới rộng không gian cho sông đã hạ thấp bãi sông, lùi đê, đào lòng dẫn phụ ở nhiều nơi, theo đúng tinh thần phân lũ nhưng làm thường trực.
Điểm chung của các nơi này: phân lũ chỉ hiệu quả khi đường đi của nước được giữ trống. Lòng dẫn phân lũ bị lấn chiếm, khu chậm lũ bị xây kín thì khi cần mở cửa sẽ không còn chỗ cho nước đi.
Góc nhìn hôm nay: van an toàn vẫn cần
Có thể nhiều năm nữa đập Đáy vẫn đứng im. Nhưng người làm phòng chống lũ không nghĩ về những năm bình thường mà nghĩ về trận lũ hiếm gặp. Giữ cho lòng sông Đáy thông thoáng, khu chậm lũ không bị lấp kín, công trình phân lũ được bảo dưỡng là cách mua bảo hiểm cho một tình huống ít khi xảy ra nhưng hậu quả rất lớn.
Với người dân sống trong vùng phân lũ, chậm lũ hay bãi sông Đáy, điều quan trọng là biết mình đang ở đâu, nắm phương án sơ tán của xã, và khi có lệnh sơ tán thì đi ngay, mang theo giấy tờ, thuốc men. Trường hợp khẩn cấp có người gặp nạn gọi 112.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể tìm đọc tài liệu về lịch sử hệ thống thuỷ lợi sông Hồng, các quy hoạch phòng chống lũ và đê điều của ngành, hoặc đến tận đầu sông Đáy để xem công trình đập Đáy, một công trình thuỷ lợi gần chín mươi năm tuổi vẫn còn đứng bên bờ sông.
Câu hỏi thường gặp
Phân lũ là gì?
Phân lũ là chủ động chuyển một phần nước lũ từ sông chính sang một sông khác hoặc một lòng dẫn khác để hạ mực nước ở đoạn sông cần bảo vệ. Đây là biện pháp dự phòng khi lũ vượt quá sức chịu của đê.
Chậm lũ khác phân lũ thế nào?
Phân lũ đưa nước đi sang dòng khác và chảy luôn ra biển. Chậm lũ thì cho nước tràn tạm vào một vùng trũng có bờ bao, giữ ở đó một thời gian rồi trả lại sông khi lũ rút, giúp giảm đỉnh lũ ở hạ lưu.
Đập Đáy được xây năm nào?
Đập Đáy được khởi công năm 1934 và hoàn thành năm 1937, ở đầu sông Đáy phía tây Hà Nội. Công trình dùng để chuyển một phần lũ sông Hồng sang sông Đáy khi mực nước đe doạ đê bảo vệ Hà Nội.
Đập Đáy còn được dùng để phân lũ không?
Theo các tài liệu thường dẫn, lần phân lũ cuối qua đập Đáy là năm 1971. Từ khi có hệ thống hồ chứa lớn ở thượng nguồn cắt lũ, khả năng phải phân lũ giảm nhiều và vai trò khu phân lũ đang được xem xét lại trong các quy hoạch.
Hồ chứa có thay thế hoàn toàn được phân lũ không?
Không hoàn toàn. Hồ chứa giữ lại được nhiều nước lũ, nhưng một trận lũ cực lớn từ phần lưu vực không có hồ, hoặc mưa kéo dài khi hồ đã gần đầy, vẫn có thể vượt sức chịu của hệ thống. Vì vậy các phương án dự phòng vẫn cần được giữ.
