Cấp độ rủi ro thiên tai là thang năm bậc mà Việt Nam dùng để nói một trận thiên tai sắp tới nguy hiểm đến mức nào cho con người và tài sản: cấp 1 là rủi ro nhỏ, cấp 2 trung bình, cấp 3 lớn, cấp 4 rất lớn và cấp 5 là thảm hoạ. Con số này do cơ quan dự báo ghi ngay trong bản tin cảnh báo, và nó quyết định ai đứng ra chỉ huy ứng phó, huy động lực lượng đến đâu.
Nhiều người nghe "bão cấp 12" rồi lại nghe "rủi ro thiên tai cấp 4" và tưởng hai con số mâu thuẫn. Thật ra chúng đo hai thứ khác nhau. Cấp bão đo sức gió. Cấp độ rủi ro đo cái gió đó, cơn mưa đó sẽ gây hại ra sao khi gặp đúng vùng dân cư, đúng mùa màng, đúng địa hình nơi nó đi qua.
Năm cấp độ rủi ro và màu đi kèm
Theo quy định hiện hành về dự báo, cảnh báo, truyền tin thiên tai và cấp độ rủi ro (Quyết định 18/2021/QĐ-TTg, thay cho quy định năm 2014), mỗi cấp được gắn một màu để bản đồ và bản tin nhìn vào là hiểu ngay.
| Cấp độ | Tên gọi | Màu trên bản đồ, bản tin | Hình dung |
|---|---|---|---|
| Cấp 1 | Rủi ro nhỏ | Xanh dương nhạt | Ảnh hưởng cục bộ, địa phương tự xử lý được bằng lực lượng sẵn có |
| Cấp 2 | Rủi ro trung bình | Vàng nhạt | Có thể gây thiệt hại nhà cửa, hoa màu ở diện hẹp, cần chuẩn bị chủ động |
| Cấp 3 | Rủi ro lớn | Da cam | Đe doạ tính mạng, cần sơ tán ở vùng xung yếu, huy động lực lượng cấp tỉnh |
| Cấp 4 | Rủi ro rất lớn | Đỏ | Thiệt hại nặng trên diện rộng, nhiều tỉnh cùng chịu, cần chỉ đạo từ trung ương |
| Cấp 5 | Thảm hoạ | Tím | Vượt khả năng ứng phó thông thường, có thể phải ban bố tình trạng khẩn cấp |
Cột "hình dung" là cách hiểu cho dễ nhớ, không phải định nghĩa pháp lý. Định nghĩa chính xác của từng cấp được quy định riêng cho từng loại thiên tai, dựa trên ngưỡng cụ thể: bao nhiêu milimét mưa trong bao nhiêu giờ, gió cấp mấy trên vùng nào, mực nước sông vượt báo động bao nhiêu.
Cấp độ rủi ro được tính từ những gì
Kỹ sư phòng chống thiên tai hay nói gọn: rủi ro bằng hiểm hoạ gặp mức độ phơi bày và tính dễ bị tổn thương. Một cơn bão mạnh đi qua vùng biển không có tàu thuyền thì rủi ro thấp. Cũng cơn bão đó đổ bộ vào đồng bằng đông dân, đúng lúc lúa sắp gặt, thì rủi ro rất cao.
Khi xác định cấp độ, cơ quan dự báo xét ba nhóm yếu tố:
- Cường độ của hiện tượng: sức gió, tổng lượng mưa, độ cao nước dâng, mực nước lũ, độ lớn động đất.
- Phạm vi ảnh hưởng: một vài xã, một tỉnh hay cả một vùng rộng.
- Khu vực chịu tác động: đất liền hay trên biển, vùng núi dễ sạt lở hay đồng bằng trũng, ven biển hay sâu trong nội địa.
Vì vậy cùng một cơn bão có thể mang cấp rủi ro khác nhau ở từng đoạn đường đi. Khi còn ngoài khơi, nó được xếp theo rủi ro trên biển; khi vào gần bờ và lên đất liền, cấp độ được tính lại cho từng vùng. Những cơn bão rất mạnh đổ bộ vào đất liền, như bão Yagi năm 2024, từng được cảnh báo ở cấp 4.
Ba thang đo hay bị nhầm với nhau
Trong mùa mưa bão, người dân nghe ít nhất ba loại "cấp" khác nhau. Gộp lại một bảng cho khỏi lẫn:
| Thang đo | Đo cái gì | Ví dụ cách nói | Dùng để làm gì |
|---|---|---|---|
| Cấp gió, cấp bão (thang Beaufort mở rộng) | Tốc độ gió mạnh nhất gần tâm | "Bão mạnh cấp 12, giật cấp 15" | Biết sức tàn phá của gió lên nhà cửa, tàu thuyền |
| Cấp báo động lũ I, II, III | Mực nước tại một trạm đo trên sông | "Sông Cả tại Nam Đàn trên báo động II" | Biết nước đang uy hiếp bãi sông, chân đê ở mức nào |
| Cấp độ rủi ro thiên tai 1 đến 5 | Khả năng gây hại tổng hợp cho một vùng | "Rủi ro thiên tai cấp 3 ở khu vực Bắc Trung Bộ" | Quyết định mức huy động và cấp chỉ huy ứng phó |
Một mẹo nhớ: cấp gió và cấp báo động lũ là số đo vật lý ở một điểm; cấp độ rủi ro là đánh giá hậu quả cho cả một vùng. Bản tin tốt thường nêu cả hai: cơn bão mạnh bao nhiêu, và rủi ro cho vùng nào ở cấp mấy.
Thiên tai nào có cấp độ rủi ro
Luật Phòng, chống thiên tai liệt kê hơn hai chục loại thiên tai, và quy định về cấp độ rủi ro phủ gần như toàn bộ. Có thể chia làm mấy nhóm:
- Nhóm khí tượng: áp thấp nhiệt đới, bão, lốc, sét, mưa đá, mưa lớn, gió mạnh trên biển, sương mù, nắng nóng, rét hại, sương muối.
- Nhóm thuỷ văn – hải văn: lũ, ngập lụt, lũ quét, nước dâng, xâm nhập mặn, hạn hán.
- Nhóm địa chất: sạt lở đất, sụt lún đất do mưa lũ hoặc dòng chảy, sạt lở bờ sông bờ biển, động đất, sóng thần.
- Cháy rừng do tự nhiên cũng có cấp độ rủi ro, được xác định dựa trên cấp dự báo cháy rừng của ngành lâm nghiệp.
Mỗi loại có cách tính riêng. Với mưa lớn, ngưỡng dựa vào lượng mưa tích luỹ trong 24, 48 giờ và địa hình. Với nắng nóng, dựa vào nhiệt độ cao nhất và số ngày kéo dài. Với hạn hán và xâm nhập mặn, thời gian tính bằng tuần, bằng tháng chứ không phải bằng giờ, nên cấp độ được cập nhật thưa hơn.
Ai công bố, ai chỉ huy
Cấp độ rủi ro cho các thiên tai khí tượng thuỷ văn do hệ thống dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia đưa vào bản tin, nay thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Với động đất và sóng thần, cơ quan báo tin là Viện Vật lý địa cầu. Cấp độ đi cùng bản tin, nghĩa là mỗi lần bản tin cập nhật thì cấp độ cũng có thể được nâng lên hoặc hạ xuống.
Điểm quan trọng nhất của cấp độ rủi ro là nó gắn với trách nhiệm chỉ huy. Nguyên tắc của Luật Phòng, chống thiên tai rất rõ: cấp càng cao thì người chỉ huy ở tầng càng cao.
- Rủi ro thấp: chính quyền cơ sở và ban chỉ huy phòng chống thiên tai tại chỗ điều hành, theo phương châm bốn tại chỗ.
- Rủi ro lớn: chủ tịch ủy ban nhân dân cấp tỉnh chỉ huy, huy động lực lượng, vật tư trên địa bàn tỉnh, có thể đề nghị hỗ trợ.
- Rủi ro rất lớn: cơ quan chỉ đạo phòng chống thiên tai cấp quốc gia trực tiếp chỉ đạo, điều phối nhiều tỉnh, nhiều bộ ngành.
- Thảm hoạ: Thủ tướng chỉ đạo, có thể ban bố tình trạng khẩn cấp về thiên tai theo luật.
Nhờ quy định này, khi bản tin ghi "cấp 4", các nơi không phải chờ hỏi nhau ai lo. Quân đội, công an, lực lượng tìm kiếm cứu nạn biết mình được huy động ở quy mô nào; các tỉnh lân cận biết mình có thể phải chi viện.
Người dân và cán bộ cơ sở dùng cấp độ rủi ro thế nào
Cấp độ rủi ro không phải con số để nghe cho biết. Nhiều xã, phường đã gắn sẵn phương án ứng phó theo từng cấp, gọi là kịch bản ứng phó. Khi nghe cấp độ trong bản tin, việc đầu tiên là mở đúng kịch bản tương ứng.
Ở cấp 1 và cấp 2
Theo dõi bản tin dày hơn, kiểm tra vật tư dự phòng, nhắc tàu thuyền nhỏ không ra khơi xa, gia cố những điểm yếu đã biết như đoạn kè hay bị xói, cống chưa đóng kín. Hộ gia đình ở vùng trũng chuẩn bị chỗ kê đồ.
Ở cấp 3
Đây là ngưỡng mà nhiều phương án yêu cầu sơ tán dân ở khu vực xung yếu: nhà ven sông, ven biển thấp, chân đồi có nguy cơ sạt. Lực lượng xung kích trực tại chỗ, các điểm tránh trú được mở cửa, kêu gọi tàu thuyền vào nơi neo đậu.
Ở cấp 4 và cấp 5
Sơ tán diện rộng, cấm biển, có nơi hạn chế người ra đường trong giờ bão đổ bộ. Lúc này không còn là chuyện chuẩn bị mà là chấp hành: khi có lệnh sơ tán thì đi, không ở lại giữ nhà. Số khẩn cấp cần nhớ: 112 tìm kiếm cứu nạn, 113 công an, 114 cứu hoả cứu nạn, 115 cấp cứu y tế.
Những điểm còn khó, cách đọc cho đúng và tìm hiểu thêm
Cấp độ rủi ro hiện vẫn được xác định chủ yếu từ độ mạnh của hiện tượng và vùng chịu ảnh hưởng, chưa phản ánh hết mức dễ bị tổn thương của từng xã. Một xã có nhiều người già, nhà tạm, đường sơ tán dễ bị chia cắt sẽ chịu hậu quả nặng hơn xã bên cạnh dù cùng một cấp. Đây là lý do giới chuyên môn đang thúc đẩy cách làm "dự báo theo tác động": thay vì chỉ nói mưa bao nhiêu milimét, bản tin cho biết mưa đó có thể làm ngập tuyến đường nào, chia cắt bản nào.
Với người đọc bản tin, có ba điều nên nhớ:
- Đừng chỉ nhìn cấp bão. Một áp thấp nhiệt đới gió chỉ cấp 6–7 nhưng gây mưa lớn kéo dài vẫn có thể mang rủi ro cấp 3 vì lũ và sạt lở.
- Cấp độ có thể thay đổi giữa hai bản tin. Bản tin sau thay thế bản tin trước, hãy luôn theo bản mới nhất từ kênh chính thống.
- Cấp độ là cho cả vùng. Nếu nhà mình nằm đúng chỗ thấp nhất, sát chân đồi nhất, thì rủi ro thực tế của nhà mình có thể cao hơn con số trên bản tin.
Người muốn đọc kỹ có thể tìm văn bản gốc của Quyết định 18/2021/QĐ-TTg, trong đó các phụ lục mô tả ngưỡng của từng loại thiên tai ở từng cấp. Trang thông tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia đăng bản tin kèm cấp độ rủi ro hằng ngày trong mùa mưa bão. Nhiều tỉnh ven biển và miền núi công khai bản đồ phân vùng rủi ro và kế hoạch phòng chống thiên tai cấp tỉnh; xem bản đồ đó cùng bản tin sẽ biết xã mình thuộc vùng nào khi một cấp độ được công bố.
Câu hỏi thường gặp
Cấp độ rủi ro thiên tai có mấy cấp?
Có năm cấp: cấp 1 rủi ro nhỏ, cấp 2 trung bình, cấp 3 lớn, cấp 4 rất lớn và cấp 5 là thảm hoạ. Mỗi cấp gắn một màu, lần lượt xanh dương nhạt, vàng nhạt, da cam, đỏ và tím.
Rủi ro thiên tai cấp 3 có phải sơ tán không?
Ở cấp 3, nhiều phương án ứng phó yêu cầu sơ tán dân ở khu vực xung yếu như ven sông, ven biển thấp, chân đồi có nguy cơ sạt lở. Việc sơ tán cụ thể do chính quyền địa phương quyết định; khi có lệnh thì người dân phải chấp hành.
Bão cấp 12 khác rủi ro thiên tai cấp 4 thế nào?
Cấp 12 là cấp gió, đo sức gió mạnh nhất gần tâm bão. Rủi ro cấp 4 là đánh giá hậu quả tổng hợp cho một vùng, tính cả cường độ, phạm vi ảnh hưởng và khu vực chịu tác động. Một cơn bão có thể giữ nguyên cấp gió nhưng cấp độ rủi ro thay đổi khi đi vào vùng khác.
Ai công bố cấp độ rủi ro thiên tai?
Với các thiên tai khí tượng thuỷ văn như bão, mưa lớn, lũ, cấp độ rủi ro được ghi trong bản tin của hệ thống dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia. Với động đất và sóng thần, Viện Vật lý địa cầu là cơ quan báo tin.
Cấp độ rủi ro thiên tai quy định ở văn bản nào?
Nguyên tắc nằm trong Luật Phòng, chống thiên tai năm 2013, sửa đổi năm 2020. Ngưỡng cụ thể cho từng loại thiên tai được quy định trong Quyết định 18/2021/QĐ-TTg về dự báo, cảnh báo, truyền tin thiên tai và cấp độ rủi ro thiên tai.
