Một hệ thống cảnh báo sớm thiên tai gồm bốn trụ cột nối thành chuỗi: hiểu biết rủi ro, quan trắc và dự báo, phát tin cảnh báo, và năng lực ứng phó của người nhận tin. Thiếu một mắt xích, cả chuỗi vô dụng: dự báo đúng mà tin không tới dân, hoặc tin tới mà dân không biết phải làm gì, thì kết quả cũng như không có cảnh báo.
Cách nhìn bốn trụ cột được Liên Hợp Quốc và Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) dùng làm khung chung từ giữa những năm 2000, và là nền của sáng kiến "Cảnh báo sớm cho tất cả mọi người" (Early Warnings for All) khởi động năm 2022. Bài này đi qua từng trụ cột theo góc kỹ thuật và cộng đồng, kèm những ví dụ cho thấy chỗ nào hay gãy.
Vì sao cảnh báo sớm đáng đầu tư
Đê, hồ chứa, nhà tránh trú giảm thiệt hại tài sản; cảnh báo sớm chủ yếu cứu người. Nó cũng là một trong những khoản đầu tư rẻ nhất trong phòng chống thiên tai. Báo cáo của Ủy ban Toàn cầu về Thích ứng năm 2019 ước tính chỉ cần có cảnh báo trước 24 giờ về một cơn bão hay đợt nắng nóng cũng có thể giảm thiệt hại tới khoảng 30%.
Ví dụ nổi bật nhất là Bangladesh. Cơn bão Bhola năm 1970 cướp đi hàng trăm nghìn sinh mạng; cơn bão năm 1991 vẫn làm hơn một trăm nghìn người chết. Sau đó nước này xây dựng mạng tình nguyện viên cảnh báo bão với hàng chục nghìn người, cùng hệ thống nhà trú bão. Những cơn bão mạnh về sau như Sidr năm 2007 hay Amphan năm 2020 vẫn gây thiệt hại lớn, nhưng số người chết giảm xuống vài nghìn rồi vài chục. Gió bão không yếu đi; cái thay đổi là người dân biết trước và có chỗ để đi.
Trụ cột 1: Hiểu biết rủi ro
Trước khi cảnh báo, phải biết cảnh báo cái gì, cho ai, ở đâu. Trụ cột này gồm:
- Bản đồ hiểm hoạ: vùng nào ngập khi lũ lên mức nào, sườn đồi nào dễ sạt, bờ biển nào chịu nước dâng.
- Thông tin phơi bày: bao nhiêu hộ, trường học, trạm y tế, đường sơ tán nằm trong vùng đó.
- Tính dễ bị tổn thương: nhà kiên cố hay nhà tạm, có bao nhiêu người già, trẻ nhỏ, người khuyết tật, người không nghe được tiếng phổ thông.
Đây là trụ cột hay bị coi nhẹ nhất, vì nó không có thiết bị hiện đại để khoe. Nhưng nếu không có, cảnh báo chỉ nói được "mưa lớn ở khu vực X" chứ không nói được "các thôn A, B, C ven suối cần sơ tán". Ở Việt Nam, bản đồ phân vùng rủi ro, kế hoạch phòng chống thiên tai cấp tỉnh và cấp xã là sản phẩm của trụ cột này.
Trụ cột 2: Quan trắc, phân tích và dự báo
Đây là phần người ta hay nghĩ tới đầu tiên khi nói "cảnh báo sớm": trạm khí tượng, trạm đo mưa tự động, trạm thuỷ văn, radar, vệ tinh, phao đo sóng, trạm địa chấn, siêu máy tính chạy mô hình. Mục tiêu là biết sớm nhất có thể, chính xác nhất có thể, hiện tượng gì sắp xảy ra, ở đâu, mạnh cỡ nào.
Ba yêu cầu kỹ thuật quan trọng:
- Đủ dày: vùng núi cần trạm đo mưa dày hơn đồng bằng nhiều lần vì mưa phân bố rất không đều.
- Chạy được lúc khó nhất: trạm phải có nguồn điện dự phòng và đường truyền dự phòng, vì đúng lúc bão lũ lớn là lúc điện lưới và sóng di động hay mất.
- Chia sẻ dữ liệu: nước trên một dòng sông không biết biên giới tỉnh hay quốc gia. Dữ liệu thượng nguồn đến chậm một ngày là hạ du mất một ngày chuẩn bị.
Kết quả của trụ cột này là bản tin dự báo, cảnh báo kèm cấp độ rủi ro thiên tai.
Trụ cột 3: Phát tin và truyền thông cảnh báo
Bản tin nằm ở trung tâm dự báo thì chưa cứu được ai. Nó phải đi tới từng người trong vùng nguy hiểm, kịp thời và hiểu được. Giới chuyên môn gọi đoạn đường này là "dặm cuối cùng" và đây thường là chỗ gãy nhiều nhất.
Một chuỗi phát tin tốt có ba đặc điểm:
- Nhiều kênh song song: truyền hình, phát thanh, tin nhắn điện thoại, loa truyền thanh cơ sở, còi, người đi gõ cửa từng nhà. Kênh này hỏng thì kênh khác vẫn tới.
- Thông điệp rõ việc phải làm: không chỉ nói "mưa rất to" mà nói "các hộ ven suối thôn X di chuyển lên nhà văn hoá trước 17 giờ".
- Người gửi đáng tin: người dân hành động khi nghe từ nguồn họ tin, thường là chính quyền địa phương, trưởng thôn, già làng, chứ không chỉ từ một tin nhắn lạ.
Ở Bangladesh, chính tình nguyện viên trong làng cầm loa đi báo, treo cờ hiệu theo cấp bão, là lý do tin tới được những người không có ti vi hay điện thoại. Ý tưởng đó không lỗi thời: ở nhiều bản vùng cao Việt Nam, người đi báo từng nhà và tiếng loa của thôn vẫn là kênh hiệu quả nhất.
Trụ cột 4: Năng lực ứng phó
Trụ cột cuối cùng hỏi: khi nhận được tin, người dân và chính quyền có biết làm gì và làm được không? Gồm:
- Kế hoạch sơ tán có sẵn: đi đâu, đi đường nào, ai đưa người già và người bệnh.
- Điểm tránh trú đủ chỗ, có nước uống, nhà vệ sinh, điện dự phòng.
- Diễn tập định kỳ để mọi người quen việc, không lúng túng khi thật.
- Lực lượng tại chỗ và vật tư tại chỗ, theo phương châm bốn tại chỗ.
Nhiều nghiên cứu sau thảm hoạ cho thấy người dân không sơ tán không phải vì không nghe tin, mà vì không biết đi đâu, lo mất tài sản, hoặc từng sơ tán vô ích nên không tin nữa. Trụ cột thứ tư vì thế gắn chặt với trụ cột thứ nhất: hiểu rủi ro để thiết kế phương án hợp với người dân thật.
Những chỗ chuỗi cảnh báo hay gãy
| Mắt xích | Kiểu gãy thường gặp | Cách khắc phục |
|---|---|---|
| Hiểu biết rủi ro | Bản đồ cũ, không cập nhật khu dân cư mới, đường mới | Rà soát định kỳ, lấy ý kiến người dân tại chỗ |
| Quan trắc, dự báo | Trạm mất điện, mất sóng đúng lúc mưa lớn nhất | Pin mặt trời, truyền dự phòng qua vệ tinh |
| Phát tin | Tin tới chậm, ngôn ngữ chuyên môn khó hiểu, không tới người già, người dân tộc thiểu số | Nhiều kênh, thông điệp hành động, phát bằng tiếng địa phương |
| Ứng phó | Dân không biết đi đâu, điểm tránh trú quá xa, không ai đưa người già | Kế hoạch theo từng thôn, diễn tập, danh sách hộ cần hỗ trợ |
| Phản hồi | Không ai đánh giá lại sau mỗi đợt | Họp rút kinh nghiệm, sửa kế hoạch, cập nhật bản đồ |
Dòng cuối cùng không phải trụ cột chính thức, nhưng là vòng khép kín biến hệ thống cảnh báo thành một thứ sống, mỗi năm tốt hơn năm trước.
Cảnh báo sớm cho tất cả mọi người: mục tiêu đến 2027
Tháng 3 năm 2022, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc kêu gọi mọi người trên Trái Đất phải được hệ thống cảnh báo sớm bảo vệ trước cuối năm 2027. Lý do: theo WMO, khi đó còn khoảng một nửa số quốc gia chưa có hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai đầy đủ, chủ yếu là các nước nghèo, quốc đảo nhỏ, nơi lại chịu thiệt hại nặng nhất. Sáng kiến này giao bốn trụ cột cho bốn tổ chức dẫn dắt: Văn phòng Liên Hợp Quốc về Giảm nhẹ rủi ro thiên tai (hiểu biết rủi ro), WMO (quan trắc, dự báo), Liên minh Viễn thông Quốc tế (phát tin), và Hiệp hội Chữ thập đỏ – Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế (ứng phó).
Khung Sendai về giảm nhẹ rủi ro thiên tai giai đoạn 2015–2030 cũng có một mục tiêu riêng: tăng đáng kể khả năng tiếp cận hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai cho người dân.
Làm gì ở tầm xã, phường
Cán bộ cơ sở có thể tự kiểm tra hệ thống cảnh báo của địa phương mình bằng bốn câu hỏi, mỗi câu cho một trụ cột:
- Mình có danh sách các hộ, các điểm nằm trong vùng ngập, vùng sạt của xã không, cập nhật năm nào?
- Trạm đo mưa, đo mực nước gần nhất ở đâu, cán bộ có xem được số liệu của nó theo giờ không?
- Khi có bản tin cảnh báo lúc 2 giờ sáng, mất bao lâu để tin tới hộ xa nhất, qua những kênh nào?
- Hộ xa nhất đó biết đi đâu, đi đường nào, có ai giúp nếu nhà có người già yếu?
Câu nào chưa trả lời được, đó là chỗ cần làm trước mùa mưa bão. Người dân cũng tự hỏi được câu thứ tư cho gia đình mình, và lưu sẵn các số khẩn cấp 112, 113, 114, 115.
Câu hỏi thường gặp
Hệ thống cảnh báo sớm thiên tai gồm những gì?
Gồm bốn trụ cột: hiểu biết rủi ro; quan trắc, phân tích và dự báo; phát tin và truyền thông cảnh báo; năng lực ứng phó của người nhận tin. Bốn phần phải nối liền thành chuỗi thì cảnh báo mới cứu được người.
Early Warnings for All là gì?
Đó là sáng kiến "Cảnh báo sớm cho tất cả mọi người" do Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc khởi động tháng 3 năm 2022. Mục tiêu là mọi người trên thế giới được hệ thống cảnh báo sớm bảo vệ trước cuối năm 2027.
Dặm cuối cùng trong cảnh báo sớm nghĩa là gì?
Là đoạn đường đưa tin cảnh báo từ cơ quan dự báo tới từng người dân trong vùng nguy hiểm. Đây thường là chỗ chuỗi cảnh báo dễ gãy nhất, vì tin có thể chậm, khó hiểu, hoặc không tới được người già, người không có điện thoại.
Vì sao Bangladesh được coi là thành công về cảnh báo bão?
Sau những cơn bão làm hàng trăm nghìn người chết năm 1970 và 1991, Bangladesh xây mạng tình nguyện viên cảnh báo bão tới tận làng cùng hệ thống nhà trú bão. Các cơn bão mạnh về sau vẫn gây thiệt hại nhưng số người chết giảm mạnh.
Cảnh báo sớm giảm được bao nhiêu thiệt hại?
Ủy ban Toàn cầu về Thích ứng năm 2019 ước tính cảnh báo trước 24 giờ về một cơn bão hay đợt nắng nóng có thể giảm thiệt hại khoảng 30%. Hiệu quả lớn nhất của cảnh báo sớm là giảm số người chết.
