Mạch đùn, mạch sủi là chỗ nước sông thấm luồn dưới nền đê rồi phun ngược lên mặt đất ở phía đồng, khi lũ đang cao. Nước trong thì còn theo dõi được; nước đục, kéo theo cát là dấu hiệu nền đê đang bị rút ruột, phải xử lý ngay bằng giếng lọc ngược để nước thoát ra mà đất cát ở lại. Tuyệt đối không bịt kín miệng mạch, vì áp lực nước sẽ tìm đường khác, thường là ngay sát chân đê.
Ở đồng bằng sông Hồng, sự cố mạch đùn, mạch sủi là nỗi lo thường trực của lực lượng hộ đê mỗi mùa lũ. Nó không ầm ĩ như nước tràn qua mặt đê. Nó âm thầm, hay xuất hiện ở ruộng lúa, ao cá, giếng nước cách chân đê vài chục đến vài trăm mét, và nhiều trận vỡ đê trong lịch sử bắt đầu từ một mạch sủi nhỏ không ai để ý.
Nước đi đường nào để thành mạch đùn
Phần lớn đê sông Hồng được đắp trên nền phù sa nhiều lớp. Trên cùng là lớp đất sét, sét pha dày vài mét, ít thấm nước, như một tấm nắp. Bên dưới là các lớp cát, cát pha, có nơi là cát thô lẫn sỏi, thấm nước rất mạnh. Lớp cát này thông ra lòng sông.
Mùa cạn, mực nước sông thấp, chẳng có gì xảy ra. Khi lũ lên, mực nước phía sông cao hơn mặt ruộng phía đồng có khi tới năm, bảy mét. Nước theo lớp cát luồn qua dưới chân đê, sang phía đồng thì bị lớp sét phủ đè lại. Áp lực tích dần dưới tấm nắp đó. Ở chỗ nào lớp sét mỏng, bị đào thủng hay có khe nứt, nước bật lên.
Giới kỹ thuật gọi đây là hiện tượng thấm qua nền và xói ngầm. Nếu dòng nước đủ mạnh để cuốn theo hạt cát, mỗi giờ nó lại khoét rộng thêm một đường ống ngầm dưới đất. Đường ống đó lan dần ngược về phía sông. Khi nó chạm tới gần chân đê, nền đê bị hẫng, thân đê sụt xuống và nước sông ùa qua. Từ lúc thấy cát phun đến lúc vỡ có thể chỉ tính bằng giờ nếu không xử lý.
Mạch đùn, mạch sủi, bãi sủi khác nhau thế nào
Trong nghề hộ đê, mỗi dạng có tên gọi riêng. Cách gọi có khác nhau đôi chút giữa các địa phương, nhưng ý chung như sau.
| Dạng | Trông thế nào | Mức nguy hiểm |
|---|---|---|
| Mạch đùn | Nước phun lên thành một vòi trên ruộng khô hoặc ruộng nước nông, quanh miệng thường đùn thành một gò cát nhỏ hình nón | Cao nếu nước đục và gò cát lớn dần |
| Mạch sủi | Ở dưới ao, hồ, ruộng ngập: mặt nước sủi bọt, cuộn lên từng đợt, có khi thấy cát dập dềnh dưới đáy | Khó phát hiện, dễ bị bỏ qua; nguy hiểm khi gần chân đê |
| Bãi sủi | Nhiều mạch nhỏ chi chít trên một vùng rộng, đất mềm nhão, giẫm lên thấy rung, lún | Rất cao vì cả mảng nền đang mất sức chịu |
| Thẩm lậu nền | Nước rỉ đều, đất ẩm sũng, không thành vòi rõ rệt | Theo dõi, có thể phát triển thành mạch |
Hai câu hỏi đầu tiên khi gặp một mạch: nước trong hay đục, và cách chân đê bao xa. Nước trong, lưu lượng nhỏ, ổn định, cách chân đê xa thì cắm cọc đánh dấu, cử người theo dõi liên tục. Nước đục, có cát, lưu lượng tăng, hoặc nằm gần chân đê thì phải báo ngay lên ban chỉ huy và bắt tay xử lý.
Vì sao ao hồ sát chân đê là mầm sự cố
Nếu đi dọc đê sông Hồng mùa lũ, có thể thấy nhiều mạch sủi tập trung ở ao, hồ, đầm, giếng, hố lấy đất nằm gần chân đê phía đồng. Lý do rất đơn giản: đào ao là đào mất một phần lớp sét phủ, tấm nắp mỏng đi đúng ở chỗ áp lực đang lớn nhất.
Ngày trước, khi đắp đê, người ta thường lấy đất ngay ở phía đồng, để lại một dải ao, thùng đấu chạy song song chân đê. Nhiều chỗ về sau thành ao thả cá, đầm sen. Đó là lý do quy định về bảo vệ đê cấm đào ao, giếng, khai thác đất trong phạm vi bảo vệ đê, và các dự án tu bổ đê thường có hạng mục lấp ao hồ sát chân đê hoặc đắp cơ phản áp phía đồng.
Giếng khoan cũ, cọc móng nhà, hố chôn cột điện xuyên qua lớp sét cũng có thể thành đường thoát cho nước có áp. Không ít mạch sủi được phát hiện ngay trong sân nhà dân ven đê.
Giếng lọc ngược hoạt động thế nào
Nguyên tắc xử lý mạch đùn gói trong một câu mà cán bộ đê điều nào cũng thuộc: cho nước thoát ra, giữ đất cát lại. Không chặn nước. Chỉ chặn hạt đất.
Giếng lọc ngược làm đúng việc đó, bằng hai cơ chế cùng lúc. Thứ nhất, các lớp vật liệu lọc xếp từ mịn đến thô giữ hạt cát nền lại, không cho dòng nước cuốn đi. Thứ hai, thành giếng giữ một cột nước cao hơn mặt đất, tạo áp lực đè ngược xuống, làm giảm chênh lệch áp giữa phía sông và miệng mạch, nên dòng thấm chậm lại.
Các bước làm một giếng lọc ngược
- Dọn miệng mạch: vét bớt bùn nhão, cát nổi quanh miệng, xác định đúng chỗ nước phun, không đào sâu thêm xuống nền.
- Quây thành giếng: xếp bao tải đất thành vòng tròn quanh miệng mạch, đường kính tuỳ cỡ mạch, thường từ một đến vài mét. Bao xếp so le, nện chặt, chân giếng bám vào đất cứng.
- Rải các lớp lọc trong lòng giếng: dưới cùng là cát hạt vừa, rồi cát thô, sỏi nhỏ, sau cùng là đá dăm. Mỗi lớp dày khoảng hai đến ba chục phân. Nơi có sẵn, người ta trải vải lọc địa kỹ thuật ở đáy để thay một phần lớp cát.
- Đặt ống thoát: gắn một đoạn ống tre hoặc ống nhựa xuyên qua thành giếng ở độ cao nhất định, để nước trong tràn ra ngoài và được dẫn đi xa.
- Theo dõi: nước chảy ra ống phải trong. Nếu vẫn đục, nâng thành giếng thêm một lớp bao để tăng cột nước đè, hoặc bổ sung lớp lọc.
Một giếng làm đúng thì mạch vẫn chảy, nhưng chảy nước trong. Đó là trạng thái chấp nhận được trong mùa lũ, chờ nước rút rồi mới xử lý triệt để.
Khi mạch nằm dưới ao hoặc thành bãi sủi
Mạch sủi giữa ao sâu thì không thể quây giếng. Cách thường dùng là đắp bờ quây cả ao hoặc một góc ao, bơm nước vào để nâng mực nước trong ao lên, tức là biến cả ao thành một giếng lớn. Có nơi đổ thẳng các lớp cát, sỏi xuống đáy ao đúng chỗ sủi.
Bãi sủi rộng thì làm tầng lọc trải trên cả mặt bãi, gọi nôm na là áo lọc hay bể lọc: rải cát, sỏi, đá thành lớp, chung quanh đắp bờ giữ nước. Những việc này cần nhiều người và nhiều vật tư, nên các đoạn đê có tiền sử bãi sủi thường được xếp vào trọng điểm xung yếu, có sẵn bãi cát, đá dự trữ gần đó.
Những việc tuyệt đối không làm
- Không bịt kín miệng mạch bằng đất sét, bê tông, nilon. Áp lực bị chặn sẽ phá ra chỗ khác, thường gần chân đê hơn và khó xử lý hơn.
- Không đào moi rộng miệng mạch để tìm chỗ nước ra. Càng đào càng mỏng lớp sét phủ.
- Không tháo cạn ao đang có mạch sủi. Mực nước ao đang làm đối trọng, rút đi là mạch bùng mạnh hơn.
- Không tự ý xử lý một mình. Người dân phát hiện mạch đùn, nước sủi lạ ở ruộng, ao, sân nhà ven đê thì báo ngay cho điếm canh đê, trưởng thôn hoặc ủy ban xã, cắm một cây cọc làm dấu và tránh xa chỗ đất nhão.
- Không xuống ao, lội ruộng sát chân đê ban đêm để xem cho rõ. Đất quanh bãi sủi có thể sụt bất ngờ.
Xử lý lâu dài sau mùa lũ
Giếng lọc ngược chỉ là cấp cứu. Khi nước rút, cơ quan quản lý đê sẽ khảo sát lại đoạn đó, thường bằng khoan địa chất, để biết lớp sét phủ mỏng đến đâu, lớp cát nằm sâu bao nhiêu. Tuỳ kết quả, có mấy giải pháp kỹ thuật quen thuộc:
- Đắp cơ phản áp phía đồng: một dải đất rộng, cao vừa phải dọc chân đê, đè lên lớp sét phủ, tăng trọng lượng chống lại áp lực đẩy lên.
- Lấp ao hồ trong phạm vi nguy hiểm, trả lại độ dày cho lớp phủ.
- Giếng giảm áp: khoan sẵn một hàng giếng có ống lọc xuyên xuống lớp cát, cho nước thoát ra có kiểm soát ở những điểm định trước, thay vì để nó tự phá ra chỗ bất kỳ.
- Tường hoặc màng chống thấm dưới nền đê, bằng cọc xi măng đất, khoan phụt vữa hay cừ, kéo dài đường thấm để nước mất sức trước khi sang phía đồng.
Những giải pháp này tốn kém, nên được ưu tiên cho các đoạn đê bảo vệ vùng đông dân và các điểm từng xảy ra sự cố. Sổ ghi chép sự cố qua các năm của hạt quản lý đê là tư liệu quý, vì mạch đùn có thói quen trở lại đúng chỗ cũ.
Góc nhìn hôm nay: người dân ven đê làm được gì
Thời nay có nhiều hồ chứa lớn ở thượng nguồn cắt bớt đỉnh lũ, nên đê sông Hồng ít phải chịu những mức nước cực lớn như thời trước. Nhưng mạch đùn không cần lũ kỷ lục. Lũ ở mức báo động cao, kéo dài nhiều ngày là đủ để nước thấm qua nền.
Người dân sống trong phạm vi vài trăm mét phía đồng có thể giúp nhiều nhất bằng mắt của mình: chú ý nước giếng bỗng đục hoặc dâng bất thường, ruộng khô tự nhiên rỉ nước, mặt ao sủi bọt từng đợt khi trời không mưa. Ghi nhớ số điện thoại điếm canh đê và cán bộ xã trong mùa lũ. Trường hợp khẩn cấp có người gặp nạn, gọi 112 hoặc 114.
Ai muốn hiểu sâu hơn có thể tìm đọc các tài liệu hướng dẫn hộ đê, xử lý sự cố đê điều do ngành thuỷ lợi biên soạn, giáo trình thuỷ công của các trường đại học thuỷ lợi, và nguyên lý chung trong Luật Đê điều năm 2006. Nhiều xã ven đê tổ chức tập huấn hộ đê trước mùa lũ, có phần làm thử giếng lọc ngược ngoài thực địa, rất đáng để đến xem một lần.
Câu hỏi thường gặp
Mạch đùn là gì?
Mạch đùn là chỗ nước sông thấm qua lớp cát dưới nền đê rồi phun lên mặt đất phía đồng khi lũ cao. Nếu nước kéo theo cát, nền đê đang bị khoét rỗng dần và có thể dẫn tới vỡ đê. Đây là một trong những sự cố đê điều nguy hiểm nhất mùa lũ.
Mạch sủi khác mạch đùn thế nào?
Cùng bản chất là nước thấm có áp phun lên từ nền. Mạch đùn thường thấy trên mặt đất, quanh miệng có gò cát nhỏ. Mạch sủi nằm dưới ao, hồ, ruộng ngập, chỉ thấy mặt nước sủi bọt, cuộn lên nên khó phát hiện hơn.
Vì sao không được bịt kín mạch đùn?
Bịt kín không làm mất áp lực nước dưới nền mà chỉ dồn nó sang chỗ khác. Nước sẽ phá ra ở điểm yếu kế tiếp, thường gần chân đê hơn. Cách đúng là làm giếng lọc ngược: cho nước thoát ra nhưng giữ cát lại.
Giếng lọc ngược gồm những lớp gì?
Thành giếng xếp bằng bao tải đất quanh miệng mạch. Trong lòng giếng rải từ dưới lên: cát vừa, cát thô, sỏi, đá dăm, mỗi lớp vài chục phân, có thể thay một phần bằng vải lọc. Một ống thoát gắn ở thành giếng để nước trong chảy ra ngoài.
Thấy mạch đùn ở ruộng nhà mình thì làm gì?
Cắm cọc đánh dấu, tránh xa chỗ đất nhão và báo ngay cho điếm canh đê, trưởng thôn hoặc ủy ban xã. Để ý nước trong hay đục, có cát hay không để báo cho chính xác. Không tự đào, tự bịt và không tháo cạn ao có mạch sủi.
