Ẩn hoạ trong thân đê là những khoảng rỗng, chỗ yếu nằm khuất bên trong đất đắp: tổ mối, hang chuột, hang cua, rễ cây mục, mồ mả và móng nhà cũ. Mùa khô chúng vô hại, nhưng khi lũ lên, chúng thành đường cho nước xuyên qua đê, gây rò và sụt. Vì vậy hằng năm ngành đê điều phải tìm diệt mối, lấp hang và khoan phụt vữa trước mùa mưa lũ.
Một con đê đất nhìn bên ngoài phẳng phiu, cỏ xanh, có thể vẫn bị rỗng từng khoang bên trong. Người làm đê lâu năm hay nói đê không sợ lũ to bằng sợ cái ruột của chính nó. Bài này giải thích những ẩn hoạ hay gặp, cách phát hiện và cách xử lý chúng.
Vì sao một tổ mối có thể làm vỡ đê
Mối đất là loài côn trùng sống thành đàn, làm tổ dưới mặt đất. Thân đê là nơi ở lý tưởng với chúng: đất cao ráo, không bị ngập phần lớn thời gian trong năm, cỏ mọc dày làm thức ăn. Một tổ mối trưởng thành gồm khoang chính, nơi mối chúa ở, cùng nhiều khoang phụ và một mạng đường hào toả ra xung quanh, có khi dài hàng chục mét, đi xuyên từ mái này sang mái kia.
Mùa khô, mạng hào đó chỉ là những đường ống nhỏ. Khi lũ lên ngập mái phía sông, nước tìm thấy cửa hào và chảy vào. Dòng nước trong hào khoét rộng thành ống lớn, xói sập các khoang, rồi phun ra ở mái phía đồng thành một lỗ rò. Từ một lỗ rò như vậy, nếu không kịp bịt cửa vào phía sông, thân đê có thể bị phá trong thời gian ngắn.
Đó là lý do mối được xếp vào nhóm ẩn hoạ nguy hiểm nhất với đê đất và đập đất ở Việt Nam, và nhiều địa phương có tổ chuyên trách tìm diệt mối trong hạt quản lý đê.
Những ẩn hoạ hay gặp trong thân đê
| Ẩn hoạ | Hay gặp ở đâu | Vì sao nguy hiểm |
|---|---|---|
| Tổ mối | Đê đất cao ráo, nhiều cỏ, ít người qua lại | Khoang rỗng và hào dài xuyên thân đê, thành đường rò khi lũ |
| Hang chuột, hang rắn | Mái đê gần ruộng, bãi ngô, bãi sông | Hang sâu, nối nhau, nước dễ chui vào làm sụt mái |
| Hang cua, cáy | Mái phía sông của đê cửa sông, đê vùng triều | Đục mái thành nhiều lỗ nhỏ, sóng đánh vào dễ xói |
| Rễ cây mục | Đoạn đê từng có cây to trên mái hoặc chân | Rễ chết để lại ống rỗng dài trong thân đê |
| Mồ mả, móng nhà cũ, cống cũ bỏ hoang | Đê đi qua làng cũ, đê đã bồi trúc nhiều lần | Chỗ tiếp giáp đất đắp với gạch, đá, gỗ là mặt yếu, nước dễ luồn |
| Lớp đất xấu kẹp giữa | Đê đắp qua nhiều đời bằng đất lấy tại chỗ | Lớp cát, đất lẫn rác thấm mạnh hơn hẳn phần còn lại |
Đê sông Hồng phần lớn được đắp và bồi trúc dần qua hàng trăm năm. Mỗi đời đắp cao thêm một lớp, bằng đất có sẵn quanh đó, có lúc đắp vội trong mùa lũ. Vì thế bên trong thân đê là nhiều lớp đất khác nhau, và những gì nằm trên mặt đê đời trước đôi khi bị chôn luôn vào trong.
Cách phát hiện tổ mối từ trên mặt đê
Không thể đào cả con đê lên để tìm. Người tìm mối dựa vào những dấu hiệu mà đàn mối để lại trên mặt đất.
- Nấm mối: loại nấm này mọc từ vườn nấm trong tổ mối, thường nhú lên sau những trận mưa đầu mùa. Một cụm nấm mối mọc trên mái đê gần như chắc chắn bên dưới có tổ.
- Mối bay: những chiều oi nóng sau mưa vào khoảng cuối xuân, đầu hè, mối cánh bay ra từ các lỗ trên mặt đất để giao phối và lập tổ mới. Chỗ có nhiều lỗ mối bay là chỗ cần đánh dấu.
- Đường mui: những đường đất nhỏ mối đắp trên mặt đất, quanh gốc cỏ, thân cây để che mình khi đi kiếm ăn.
- Cỏ chết từng mảng: mối ăn rễ cỏ khiến cỏ úa vàng thành vạt trong khi xung quanh vẫn xanh.
- Đất lún, mặt đê võng nhẹ: dấu hiệu khoang rỗng bên dưới đã sụp một phần.
Ngoài quan sát bằng mắt, ngành đê điều còn dùng các phương pháp địa vật lý như đo điện trở suất, radar xuyên đất để dò những khoảng rỗng và vùng đất bất thường trong thân đê. Các phương pháp này giúp khoanh vùng trước khi khoan kiểm tra hay đào xử lý, đỡ phải đào bừa trên một con đê dài hàng chục kilômét.
Xử lý tổ mối và hang động vật
Diệt mối
Có hai cách làm chính. Cách thứ nhất là đào tìm tổ: lần theo đường hào từ chỗ có dấu hiệu, đào tới khoang chính, bắt mối chúa, rồi lấp lại bằng đất tốt đầm chặt từng lớp. Cách này triệt để nhưng phải đào sâu vào thân đê, chỉ làm trong mùa khô và phải đắp trả đúng kỹ thuật.
Cách thứ hai là dùng bả: đặt hộp nhử có thức ăn mối ưa thích tẩm thuốc vào chỗ có mối. Mối thợ ăn rồi mang về tổ, lây cho cả đàn. Cách này ít phải đào nhưng chỉ dùng loại thuốc được phép, do người được tập huấn đặt, để không ảnh hưởng tới nguồn nước và ruộng đồng quanh đê.
Lấp khoang rỗng bằng khoan phụt vữa
Diệt xong mối, các khoang và đường hào vẫn còn đó. Để lấp chúng, người ta khoan những lỗ nhỏ trên mặt đê theo hàng, rồi bơm vữa đất sét hoặc vữa đất sét trộn xi măng vào dưới áp lực. Vữa chảy theo các khoảng rỗng, lấp đầy rồi đông cứng lại. Khoan phụt vữa cũng được dùng để gia cố những đoạn đê thấm nhiều, đất đắp xốp.
Hang chuột, hang cua và rễ cây
Hang chuột, hang rắn thường được đào bóc rồi đắp lại bằng đất sét đầm chặt. Mái phía sông vùng đê cửa sông nhiều hang cua thì được gia cố bằng lớp lát mái hoặc trồng cỏ dày. Cây to trên thân đê, đặc biệt cây có rễ ăn sâu, về nguyên tắc không được trồng mới; cây đã chết thì phải đào cả gốc rễ và đắp trả, không để rễ mục trong đất.
Lịch làm việc theo mùa của người giữ đê
- Sau mùa lũ: kiểm tra toàn tuyến, ghi lại những chỗ đã thẩm lậu, rò, sạt trong mùa vừa qua.
- Mùa khô: khảo sát, dò tìm ẩn hoạ, đào xử lý tổ mối, khoan phụt vữa, phát quang cây bụi, đắp bù chỗ lún.
- Đầu mùa mưa: theo dõi nấm mối, mối bay để bổ sung danh sách tổ mới; kiểm tra lại những chỗ đã xử lý.
- Mùa lũ: tuần tra, đặc biệt chú ý những điểm có ẩn hoạ đã biết nhưng chưa kịp xử lý, xếp chúng vào danh sách theo dõi.
Nguyên tắc chung là xử lý ẩn hoạ phải xong trước mùa lũ. Đào thân đê trong mùa mưa, khi đất còn ướt và lũ có thể lên bất cứ lúc nào, là tự tạo ra một chỗ yếu mới.
Góc nhìn hôm nay: người dân ven đê giúp được gì
Những người hằng ngày đi qua đê, chăn bò, cắt cỏ trên mái đê là những người nhìn thấy dấu hiệu sớm nhất. Thấy nấm mối mọc thành cụm trên mái đê, thấy mối bay ra nhiều từ một chỗ, thấy mặt đê lún võng, đất sụt thành hố nhỏ, hãy báo cho hạt quản lý đê hoặc ủy ban xã, kèm vị trí theo cột mốc km. Nhiều người thích hái nấm mối trên đê vì nấm ngon, nhưng đừng đào bới sâu vào đất để moi nấm.
Những việc nên tránh: không trồng cây lớn trên thân đê và trong phạm vi bảo vệ đê, không đào hang bắt chuột, bắt rắn sâu vào thân đê, không chôn cất trên đê, không đổ rác, phế thải lên mái đê vì rác giữ ẩm và thu hút mối, chuột.
Ai muốn tìm hiểu sâu có thể đọc các tài liệu kỹ thuật về phòng trừ mối cho công trình đê, đập của ngành thuỷ lợi, và các nghiên cứu về sinh học mối của các viện nghiên cứu sinh thái. Luật Đê điều năm 2006 nêu rõ nguyên tắc nghiêm cấm các hành vi làm hư hại thân đê, trong đó có đào bới, trồng cây và xây dựng trái phép.
Câu hỏi thường gặp
Ẩn hoạ trong thân đê là gì?
Là những khoảng rỗng, chỗ yếu nằm khuất trong đất đắp đê như tổ mối, hang chuột, hang cua, rễ cây mục, mồ mả, móng nhà cũ. Mùa khô chúng không gây hại, nhưng khi lũ lên chúng thành đường cho nước xuyên qua đê, gây rò và sụt thân đê.
Vì sao mối lại nguy hiểm cho đê?
Tổ mối gồm nhiều khoang rỗng và hệ thống đường hào dài, có khi xuyên ngang thân đê. Khi lũ ngập mái phía sông, nước chui vào hào, khoét rộng dần và phun ra phía đồng thành lỗ rò. Nếu không bịt kịp, đê có thể bị phá trong thời gian ngắn.
Nấm mối mọc trên đê có ý nghĩa gì?
Nấm mối mọc từ vườn nấm bên trong tổ mối, nên cụm nấm trên mái đê gần như chắc chắn cho thấy có tổ mối bên dưới. Đây là dấu hiệu quan trọng để đánh dấu và xử lý. Người hái nấm không nên đào sâu vào thân đê.
Khoan phụt vữa đê là gì?
Là cách khoan những lỗ nhỏ trên mặt đê rồi bơm vữa đất sét hoặc vữa đất sét trộn xi măng vào dưới áp lực. Vữa chảy vào các khoang rỗng, hang mối, khe nứt, lấp đầy rồi đông cứng, giúp thân đê kín và chắc hơn.
Vì sao không được trồng cây to trên đê?
Rễ cây to ăn sâu làm xáo trộn đất đắp; khi cây chết, rễ mục để lại những ống rỗng dài trong thân đê. Cây đổ trong bão còn bật cả gốc, khoét thành hố trên mái. Vì vậy nguyên tắc bảo vệ đê hạn chế trồng cây lớn trên thân đê.
