Kè bờ sông là lớp áo cứng bọc lên bờ để dòng nước và sóng không xói được đất bên trong. Một con kè đúng kỹ thuật có ba phần: chân kè chống xói dưới đáy sông, thân kè lát trên mái bờ, và đỉnh kè có rãnh thoát nước; giữa lớp lát và đất luôn có tầng lọc. Phần lớn kè hỏng không phải vì lớp đá trên mặt yếu, mà vì chân kè bị khoét hoặc đất phía sau bị rút mất.
Ở Việt Nam, từ kè đá hộc lát khan dọc đê sông Hồng, tường kè đứng ở bờ sông thành phố, đến những hàng cọc tre giữ bờ kênh miền Tây, đều được gọi chung là kè. Bài này giải thích một con kè được cấu tạo thế nào, có những loại nào và vì sao có kè đứng vững mấy chục năm, có kè vừa xây xong một mùa lũ đã sụt.
Ba phần của một con kè lát mái
Chân kè: phần quan trọng nhất mà không ai nhìn thấy
Chân kè nằm dưới mực nước, ở chỗ mái bờ tiếp giáp đáy sông. Đây là nơi dòng chảy khoét mạnh nhất. Nếu đáy sông trước chân kè bị xói sâu xuống mà chân kè không theo kịp, cả mái kè phía trên mất chỗ tựa và trượt xuống lòng sông.
Chân kè thường làm bằng đá hộc đổ thành lăng thể, rọ đá thép bọc nhựa, thảm đá trải rộng ra đáy sông, ống buy bê tông thả xuống rồi đổ đá đầy lòng, hoặc hàng cọc bê tông, cừ thép đóng sâu. Ý tưởng chung: hoặc chân kè đủ sâu để dòng xói không với tới, hoặc có một tấm thảm mềm trải ra đáy sông, khi đáy bị xói thì thảm võng xuống theo và vẫn che được.
Thân kè: lớp áo trên mái
Thân kè là phần lát trên mái bờ, từ chân lên đến mực nước lũ thiết kế. Vật liệu có thể là đá hộc lát khan, đá xây vữa, tấm bê tông đúc sẵn, cấu kiện bê tông tự chèn ghép khít vào nhau, thảm bê tông liên kết bằng dây cáp. Mái thường làm thoải, độ dốc tuỳ đất và chiều cao, để lớp lát nằm yên nhờ chính trọng lượng của nó.
Tầng lọc: lớp mỏng quyết định tuổi thọ
Ngay dưới lớp lát là tầng lọc, xưa là một lớp đá dăm, sỏi, cát thô xếp theo cỡ hạt, nay phổ biến là vải địa kỹ thuật. Nhiệm vụ của nó: cho nước trong đất thoát ra ngoài qua khe lát, nhưng giữ hạt đất lại. Khi nước sông rút, nước ngấm trong bờ chảy ngược ra sông; không có tầng lọc, dòng nước ấy mang theo đất qua khe đá, phía sau lớp lát rỗng dần, và một ngày mái kè sụt thành từng mảng.
Đỉnh kè
Đỉnh kè có gờ chắn, rãnh thu nước mưa và các ống dẫn nước xuống sông theo đường riêng. Nước mưa từ trên bờ chảy tràn qua mặt kè, len xuống sau lớp lát là một nguyên nhân hư hỏng hay bị coi nhẹ.
Các loại kè thường gặp
| Loại kè | Cấu tạo | Hợp với | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Kè đá hộc lát khan | Đá hộc xếp chèn chặt, không dùng vữa, trên tầng lọc | Đê sông, bờ sông nông thôn, nơi sẵn đá | Mềm, chịu lún tốt, dễ sửa; cần chèn lại khi đá bị xô |
| Kè đá xây, bê tông đổ tại chỗ | Mái lát liền khối có vữa, chừa lỗ thoát nước | Đoạn bờ cần mặt phẳng, ít bảo dưỡng | Cứng, khi nền lún thì nứt thành mảng lớn; lỗ thoát nước phải thông |
| Cấu kiện bê tông đúc sẵn tự chèn | Khối lục lăng, khối có ngàm ghép khít nhau | Đê sông, đê biển, mái chịu sóng | Thi công nhanh, đồng đều; mất một khối dễ kéo theo khối bên cạnh |
| Thảm bê tông, thảm đá | Khối bê tông hoặc rọ đá liên kết thành tấm lớn | Chân kè, đáy sông dưới nước | Võng theo đáy khi bị xói, che kín được hố xói |
| Tường kè đứng | Tường bê tông cốt thép trên cọc hoặc cừ | Bờ sông đô thị, nơi không còn đất để làm mái thoải | Đắt; dễ bị nước ngầm phía sau đẩy ra nếu thoát nước kém |
| Kè mềm, kè sinh thái | Hàng cọc tre, phên, bó cành, kết hợp trồng cỏ, cây ven bờ | Kênh rạch, sông nhỏ, dòng chảy không quá mạnh | Rẻ, thân thiện; tuổi thọ ngắn, phải thay cọc định kỳ |
Vì sao kè vẫn bị sụt
Đi dọc các con sông, có thể gặp những đoạn kè bị sụt, nứt, lở từng mảng. Nguyên nhân thường rơi vào một trong mấy nhóm sau.
- Xói chân: lòng sông trước kè sâu xuống do dòng chủ lưu áp sát, do khai thác cát gần đó, hoặc do phù sa về ít đi. Chân kè thiết kế theo đáy sông cũ không còn đủ sâu.
- Mất đất phía sau: tầng lọc hỏng hoặc thiếu, đất bị nước rút mang ra qua khe lát. Mặt kè trông vẫn nguyên, nhưng gõ vào nghe rỗng, rồi sụt đột ngột.
- Áp lực nước ngầm: nước sông rút nhanh, nước trong bờ chưa kịp thoát, đẩy ngược lớp lát ra ngoài. Hay gặp ở kè liền khối thiếu lỗ thoát nước.
- Tải trọng trên bờ: nhà cửa, kho bãi, xe tải nặng sát mép kè, cộng với nền đất yếu, làm cả khối bờ trượt xuống sông. Ở đồng bằng sông Cửu Long, tải trọng nhà ven sông là một nguyên nhân sạt lở thường được nhắc tới.
- Tàu thuyền: sóng do tàu chạy nhanh đánh liên tục vào mái kè và chân kè ở các sông có giao thông thuỷ đông đúc.
Hiện tượng bờ bị khoét sâu bên dưới, chỉ còn lớp mặt treo lơ lửng, người miền Tây gọi là hàm ếch. Kè chỉ chữa được hàm ếch nếu chân kè xuống tới đáy vùng bị khoét.
Chọn kè cứng hay kè mềm
Không có loại kè tốt nhất cho mọi chỗ. Kỹ sư cân nhắc giữa vài trục.
| Câu hỏi | Nghiêng về kè cứng | Nghiêng về kè mềm |
|---|---|---|
| Dòng chảy và sóng mạnh cỡ nào | Dòng chủ lưu áp sát, sóng lớn | Nước chảy hiền, chủ yếu sóng nhỏ |
| Sau bờ là gì | Khu dân cư, đê chính, công trình quan trọng | Ruộng vườn, đất trống |
| Nền đất ra sao | Nền tương đối chắc | Nền bùn yếu, kè nặng dễ lún trượt |
| Ngân sách và bảo dưỡng | Vốn lớn một lần, ít bảo dưỡng | Vốn nhỏ, chấp nhận sửa định kỳ |
Xu hướng hiện nay là kết hợp: phần dưới nước và chân kè dùng vật liệu cứng, chắc; phần trên mái và đỉnh trồng cỏ, cây ven bờ có rễ bám tốt. Ở bờ kênh rạch miền Tây, nhiều nơi kết hợp hàng cọc với trồng bần, dừa nước để rễ cây giữ đất về lâu dài.
Góc nhìn hôm nay: giữ kè bền lâu
Một con kè cần được chăm như một ngôi nhà. Sau mỗi mùa lũ, đơn vị quản lý đo lại địa hình lòng sông trước kè để biết chân kè còn an toàn không, kiểm tra những chỗ lát bị xô, chèn lại đá, thông lỗ thoát nước, phát cây dại mọc ở khe lát vì rễ cây làm bung đá.
Với người dân sống ven kè, mấy việc nhỏ giúp được nhiều: không xây nhà, đổ vật liệu nặng sát mép kè; không cạy đá kè về dùng; không xả nước thải, nước mưa từ nhà chảy thẳng qua mặt kè; không neo thuyền, buộc dây vào thân kè. Thấy vết nứt chạy dọc mép bờ, mặt kè lõm xuống hoặc nghe rỗng, đá bị trôi, hãy báo cho ủy ban xã hoặc đơn vị quản lý đê điều. Khi bờ đang có vết nứt, đừng đứng sát mép để xem.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các giáo trình về công trình bảo vệ bờ sông, bờ biển và vải địa kỹ thuật của các trường kỹ thuật thuỷ lợi. Đi dọc đê sông Hồng vào mùa cạn, khi nước rút xa, là dịp tốt để nhìn tận mắt một con kè lát mái: lớp đá hộc hay cấu kiện bê tông trên mái, và cả lăng thể đá chân kè thường ngập dưới nước.
Câu hỏi thường gặp
Kè bờ sông là gì?
Kè bờ sông là công trình bọc lên bờ sông một lớp vật liệu cứng như đá, bê tông, rọ đá để dòng chảy và sóng không xói được đất. Kè gồm chân kè dưới nước, thân kè trên mái và đỉnh kè, giữa lớp lát và đất có tầng lọc.
Chân kè là gì và vì sao quan trọng?
Chân kè là phần kè ở chỗ mái bờ gặp đáy sông, nằm dưới nước. Đây là nơi dòng chảy khoét mạnh nhất. Chân kè bị xói hẫng thì cả mái kè phía trên mất chỗ tựa và trượt xuống sông, nên phần lớn sự cố kè bắt đầu từ chân.
Tầng lọc dưới kè để làm gì?
Tầng lọc bằng đá dăm, cát sỏi hoặc vải địa kỹ thuật nằm ngay dưới lớp lát. Nó cho nước trong đất thoát ra nhưng giữ hạt đất lại. Thiếu tầng lọc, đất phía sau kè bị nước mang đi dần, mái kè rỗng rồi sụt.
Kè đá lát khan khác kè bê tông thế nào?
Kè đá lát khan xếp đá chèn chặt không dùng vữa, mềm, chịu được lún, dễ sửa từng chỗ. Kè bê tông hoặc đá xây liền khối phẳng, ít bảo dưỡng nhưng cứng, khi nền lún dễ nứt thành mảng lớn và cần lỗ thoát nước thông suốt.
Vì sao có kè mới làm đã bị sạt?
Thường do chân kè không đủ sâu so với mức xói thực tế của lòng sông, thiếu hoặc hỏng tầng lọc, nền đất yếu, hoặc có tải trọng lớn như nhà cửa, vật liệu sát mép bờ. Khai thác cát gần đó cũng làm lòng sông sâu xuống bất thường.
