Đê bao lửng là bờ bao thấp, chỉ đủ cao để giữ lúa hè thu qua đợt lũ sớm tháng 7, tháng 8, rồi để nước tràn vào đồng khi lũ chính vụ về. Đê bao khép kín (còn gọi đê bao triệt để) cao hơn đỉnh lũ, ngăn nước quanh năm để làm thêm vụ lúa thu đông. Hai kiểu đê này là hai lựa chọn khác hẳn nhau về cách sống chung với lũ ở Đồng bằng sông Cửu Long.
Đê bao là gì, khác đê sông chỗ nào
Ở miền Bắc, đê sông là tuyến dài chạy dọc sông lớn, bảo vệ cả một vùng rộng. Ở miền Tây, phần lớn là đê bao: những vòng bờ đất bao quanh một ô ruộng hay một cụm ruộng, có khi chỉ vài trăm héc ta, có khi vài nghìn héc ta, dựa vào các bờ kênh sẵn có. Mỗi ô bao có cống để lấy nước, tháo nước, có trạm bơm để bơm nước ra khi cần.
Đê bao thường do địa phương và người dân cùng làm, dần dần được nâng cấp, gia cố, làm đường giao thông trên mặt. Cả vùng thượng nguồn đồng bằng vì thế giống một tấm bàn cờ gồm hàng nghìn ô nhỏ, mỗi ô có cao trình bờ riêng.
Đê bao lửng hoạt động thế nào
Tên gọi "lửng" nói lên tất cả: đê cao lưng chừng. Cao trình mặt đê thường được tính theo mực lũ tháng 8 của những năm bình thường, đủ cho lúa hè thu chín và gặt xong. Lịch thời vụ vùng đê bao lửng thường như sau:
- Đông xuân (khoảng tháng 11, 12 đến tháng 2, 3): sạ ngay khi nước rút, ruộng còn phù sa mới.
- Hè thu (khoảng tháng 4 đến tháng 7, 8): làm trong đê lửng, gặt kịp trước lũ chính vụ.
- Mùa nước (khoảng tháng 8 đến tháng 11): mở cống hoặc để nước tràn qua mặt đê, ruộng ngập tự nhiên. Đây là lúc đánh bắt cá, nuôi cá ruộng, trồng sen, làm nghề mùa lũ.
Lợi ích của kiểu đê này nằm ở mùa nước: phù sa được bồi lên mặt ruộng, mầm sâu bệnh và chuột bị nước dìm, phèn và chất độc tích tụ được rửa trôi, mạch nước ngầm được bổ sung. Đồng thời cả ô ruộng đóng vai một hồ chứa tạm, giảm lượng nước dồn xuống hạ lưu.
Đê bao khép kín hoạt động thế nào
Đê bao khép kín có mặt đê cao hơn đỉnh lũ lớn, cống và trạm bơm đủ sức giữ ruộng khô suốt mùa lũ. Nhờ vậy làm được vụ thứ ba gọi là thu đông, thu hoạch giữa lúc ngoài đê nước còn mênh mông. Kiểu đê này mở rộng mạnh ở Đồng Tháp, An Giang và các vùng lân cận từ đầu những năm 2000.
| Tiêu chí | Đê bao lửng | Đê bao khép kín |
|---|---|---|
| Số vụ lúa mỗi năm | Hai vụ | Ba vụ |
| Phù sa vào ruộng | Có, mỗi năm | Gần như không, trừ khi mở cống xả lũ |
| Chi phí đắp, bơm | Thấp | Cao: đê to, bơm nước mưa và nước rò rỉ liên tục |
| Phân bón, thuốc | Ít hơn nhờ đồng được "rửa" | Tăng dần qua năm do đất mệt, sâu bệnh tích tụ |
| Ảnh hưởng vùng khác | Nhỏ, ruộng trữ được nước | Đẩy mực nước ngoài đê cao lên, lũ dồn về hạ lưu nhanh hơn |
| Rủi ro khi lũ lớn | Thấp, vì đồng vốn được dự tính ngập | Vỡ đê là mất trắng, nước vào nhanh và bất ngờ |
Cái giá ít người thấy của đê khép kín
Ban đầu, vụ thu đông mang lại thu nhập rõ rệt. Nhưng sau mươi, mười lăm năm, nhiều nghiên cứu ở vùng thượng nguồn ghi nhận những vấn đề lặp lại: đất trong đê bạc màu dần vì không có phù sa mới, nông dân phải bón nhiều phân hơn để giữ năng suất; nước trong đê tù đọng, ô nhiễm thuốc bảo vệ thực vật; cá tự nhiên không vào được ruộng.
Ở tầm cả vùng, khi hàng trăm nghìn héc ta không còn nhận nước lũ, lượng nước đó phải đi đường khác: dồn vào sông, kênh, chảy nhanh xuống hạ lưu. Giới thuỷ lợi đã nhiều lần nêu khả năng đê bao khép kín ở thượng nguồn góp phần làm mực nước ở các vùng phía dưới như Cần Thơ, Vĩnh Long dâng cao hơn trong những đợt lũ trùng triều cường. Mức đóng góp cụ thể vẫn còn được nghiên cứu, vì triều cường, sụt lún và mưa lớn cũng làm mực nước tăng.
Còn một rủi ro nữa: vỡ đê. Đê bao miền Tây phần lớn là đất đắp trên nền yếu, dễ bị rò rỉ, sạt mái. Khi một đoạn đê khép kín bị vỡ lúc lũ cao, nước bên ngoài chênh với bên trong vài mét tràn vào rất nhanh, nhấn chìm lúa sắp gặt và cả những nhà dân ở trong đê.
Xả lũ luân phiên: con đường ở giữa
Để lấy lại phần nào cái lợi của lũ mà không bỏ hẳn vụ ba, một số địa phương ở An Giang và Đồng Tháp áp dụng cách xả lũ luân phiên, được biết nhiều nhất qua mô hình "3 năm 8 vụ": trong ba năm, hai năm làm đủ ba vụ trong đê khép kín, đến năm thứ ba thì mở cống cho nước lũ vào đồng, bỏ một vụ thu đông. Ba năm như vậy được tám vụ lúa thay vì chín.
Đổi lại, năm xả lũ đồng được bồi phù sa, cắt vòng đời sâu bệnh, giảm chi phí phân thuốc cho những vụ sau. Ô bao nhận nước còn góp phần trữ lũ cho cả vùng. Điểm khó là phải có sự đồng thuận của mọi hộ trong một ô bao, vì cống mở là ruộng của tất cả cùng ngập.
Hộ đê bao mùa lũ
Dù là đê lửng hay đê kín, mùa lũ nào các ô bao cũng cần người canh. Việc canh đê bao ở miền Tây đơn giản hơn hộ đê sông Hồng nhưng không được lơ là:
- Đi dọc bờ ít nhất mỗi ngày, nhất là đêm có gió lớn, xem có chỗ nước rỉ qua thân đê, chỗ mái đê bị sóng khoét, chỗ chuột, cua đào hang.
- Chuẩn bị sẵn bao đất, cọc tre, bạt nhựa ở những đoạn yếu đã biết từ năm trước.
- Gia cố mái đê bằng cách cắm cừ tràm, căng lưới, thả lục bình để giảm sóng đánh vào thân đê.
- Thống nhất giờ mở, đóng cống, chạy bơm giữa các hộ, có người chịu trách nhiệm chung.
- Khi thấy đê có nguy cơ vỡ, báo ngay cho ban chỉ huy phòng chống thiên tai cấp xã, đưa người già và trẻ em trong đê lên chỗ cao trước, không cố ở lại giữ tài sản.
Góc nhìn hôm nay
Định hướng phát triển Đồng bằng sông Cửu Long theo tinh thần thuận thiên khuyến khích vùng thượng nguồn giữ không gian cho lũ, hạn chế mở rộng đê bao khép kín, chuyển một phần ruộng làm vụ ba sang sinh kế mùa nước. Nhưng thực tế mỗi ô bao một hoàn cảnh: có nơi đã đầu tư trạm bơm, có nơi nông dân đã quen ba vụ, có nơi lũ thấp nhiều năm liền khiến vụ thu đông dễ làm hơn.
Không có câu trả lời chung cho mọi ô bao. Điều quan trọng là quyết định dựa trên số liệu: mực lũ từng năm, chi phí bơm, độ phì của đất, lượng phân bón tăng hay giảm. Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc các nghiên cứu của Viện Khoa học Thuỷ lợi miền Nam, Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long và Đại học Cần Thơ về đê bao và xả lũ luân phiên.
Câu hỏi thường gặp
Đê bao lửng là gì?
Đê bao lửng là bờ bao thấp quanh ô ruộng, đủ cao để giữ lúa hè thu qua đợt lũ sớm rồi cho nước tràn vào đồng khi lũ chính vụ. Kiểu đê này cho phép làm hai vụ lúa mỗi năm và giữ được phù sa, cá tự nhiên trong mùa nước.
Đê bao khép kín là gì?
Đê bao khép kín là bờ bao cao hơn đỉnh lũ, có cống và trạm bơm để giữ ruộng khô suốt mùa lũ, nhờ vậy làm được vụ lúa thu đông thứ ba. Đổi lại ruộng mất phù sa, chi phí cao hơn và có rủi ro vỡ đê.
Mô hình 3 năm 8 vụ là gì?
Đây là cách xả lũ luân phiên: trong ba năm, hai năm làm ba vụ lúa trong đê khép kín, năm thứ ba mở cống cho lũ vào đồng và bỏ một vụ. Ruộng được bồi phù sa, cắt vòng sâu bệnh và giảm chi phí phân thuốc cho các vụ sau.
Đê bao khép kín có làm ngập vùng hạ lưu không?
Nhiều nhà thuỷ lợi cho rằng khi vùng thượng nguồn không còn trữ nước lũ, nước sẽ dồn xuống hạ lưu nhanh hơn và góp phần làm mực nước ở đó cao hơn. Mức độ cụ thể còn đang được nghiên cứu vì triều cường, mưa lớn và sụt lún cũng tác động.
Làm gì khi thấy đê bao có nguy cơ vỡ?
Báo ngay cho ban chỉ huy phòng chống thiên tai cấp xã và những hộ trong ô bao, đưa người già, trẻ em lên chỗ cao trước. Không cố ở lại giữ tài sản và không lội vào chỗ nước đang chảy xiết qua vết vỡ.
