Sống chung với lũ là cách ứng phó coi lũ là một phần tự nhiên của vùng đất, không tìm cách chặn hết nước mà sắp xếp nhà cửa, mùa vụ, giao thông và sinh kế để người an toàn trong lúc nước vẫn được tràn đồng. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, cách nghĩ này hình thành rõ từ cuối thập niên 1990, sau mấy trận lũ lớn liên tiếp, và về sau được gọi gọn bằng hai chữ "thuận thiên".
Nói vậy không có nghĩa là bỏ mặc. Sống chung với lũ vẫn cần đê bao, cống, trạm bơm, nền nhà cao, cảnh báo sớm. Điểm khác nằm ở mục tiêu: giảm thiệt hại về người và tài sản, giữ lại cái lợi của lũ, thay vì cố biến một vùng ngập tự nhiên thành vùng khô quanh năm.
Hai cách nghĩ: chống lũ và sống chung với lũ
Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông Cửu Long là hai ví dụ đối lập dễ thấy nhất ở Việt Nam. Ngoài Bắc, lũ sông Hồng lên nhanh, nước dữ, lòng sông cao hơn mặt ruộng ở nhiều đoạn, nên người xưa chọn đắp đê ngăn hẳn. Gần nghìn năm, hệ thống đê sông Hồng là xương sống của cả châu thổ.
Trong Nam thì khác. Lũ Mê Kông lên chậm, mỗi ngày vài phân đến vài chục phân, kéo dài ba đến bốn tháng. Nước đến từ thượng nguồn sau khi đã đi qua Biển Hồ Tonlé Sap ở Campuchia, nơi giống một hồ điều hoà khổng lồ làm dòng lũ hiền đi. Vùng ngập rộng hàng triệu héc ta, đất thấp và phẳng, không có chỗ nào cao để dựa đê. Đắp đê ngăn trọn như sông Hồng vừa tốn kém, vừa làm mất phù sa, nguồn cá và khả năng thau chua rửa phèn của cả vùng.
| Tiêu chí | Chống lũ (ngăn hẳn) | Sống chung với lũ |
|---|---|---|
| Mục tiêu | Giữ đồng khô quanh năm | Giữ người an toàn, cho nước vào đúng chỗ, đúng lúc |
| Công trình chính | Đê cao khép kín, cống lớn | Nền nhà cao, cụm tuyến dân cư, đê bao lửng, kênh thoát lũ |
| Mùa vụ | Thâm canh liên tục | Né lũ: thu hoạch trước khi nước lên, mùa nước làm sinh kế khác |
| Phù sa, cá tự nhiên | Mất phần lớn trong vùng đê | Giữ được |
| Rủi ro | Vỡ đê thì thiệt hại lớn và đột ngột | Đuối nước, chia cắt giao thông, gián đoạn học hành nếu thiếu tổ chức |
Lũ ở Đồng bằng sông Cửu Long đến thế nào
Nước lũ vào Việt Nam theo hai đường. Đường thứ nhất là dòng chính sông Tiền và sông Hậu, đo tại hai trạm đầu nguồn quen thuộc là Tân Châu và Châu Đốc. Đường thứ hai là dòng chảy tràn qua biên giới, đổ thẳng vào hai vùng trũng lớn: Đồng Tháp Mười ở phía bắc sông Tiền và Tứ giác Long Xuyên ở phía tây sông Hậu.
Lũ thường bắt đầu từ tháng 7, lên đỉnh vào tháng 9 hoặc đầu tháng 10, rồi rút dần đến tháng 11, tháng 12. Người địa phương gọi đây là mùa nước nổi, nước lên đều đặn tới mức nhiều người già nói "nước nổi chứ không phải lụt". Lũ trở thành tai hoạ khi lên quá cao, đến quá sớm, hoặc gặp triều cường và mưa lớn tại chỗ cùng lúc.
Để biết lũ lớn hay nhỏ, cơ quan khí tượng thuỷ văn dùng ba cấp báo động theo mực nước tại từng trạm. Ở Tân Châu, mức báo động I, II, III lần lượt khoảng 3,0 m, 3,6 m và 4,2 m. Những năm lũ lớn như 1961, 1978, 1991, 1996, 2000, 2001, 2011, mực nước ở đây vượt báo động III. Năm 2000 là năm đỉnh lũ Tân Châu lên quanh 5 m, gây thiệt hại nặng nề nhất trong mấy chục năm.
Chủ trương sống chung với lũ hình thành ra sao
Thập niên 1990, đồng bằng mở rộng đê bao để làm thêm vụ lúa. Rồi liên tiếp các trận lũ 1994, 1996, 2000 cho thấy những gì người ta đã biết từ lâu: lũ không chặn được, chỉ dịch chuyển được. Chặn ở chỗ này thì nước dâng cao hơn ở chỗ khác. Thiệt hại về người, nhất là trẻ em đuối nước, lớn tới mức buộc phải đổi cách làm.
Từ đầu những năm 2000, chủ trương "sống chung với lũ" được nêu thành định hướng cho cả vùng. Kèm theo đó là các chương trình cụ thể: tôn nền xây cụm, tuyến dân cư vượt lũ để dân không phải ở rải rác trên bờ kênh thấp; làm kênh và đập tràn để kiểm soát dòng lũ tràn biên giới; mở điểm giữ trẻ mùa lũ; dạy bơi cho học sinh; tổ chức lịch thời vụ né lũ.
Năm 2017, Chính phủ ban hành nghị quyết về phát triển bền vững Đồng bằng sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu, thường được nhắc là Nghị quyết 120. Tinh thần của văn bản này được tóm bằng chữ "thuận thiên": tôn trọng quy luật tự nhiên, coi nước lợ, nước mặn, nước lũ đều là tài nguyên, chuyển từ "chống" sang "thích ứng". Vùng thượng nguồn được định hướng giữ không gian cho lũ, phát triển sinh kế mùa nước thay vì cố làm lúa vụ ba bằng mọi giá.
Bốn trụ cột của sống chung với lũ
Chỗ ở an toàn
Nhà phải cao hơn mực lũ lớn, hoặc dời vào cụm, tuyến dân cư có nền tôn cao. Trường học, trạm y tế, trụ sở xã được ưu tiên xây ở nơi không bị cô lập khi nước lên, để vừa làm chỗ dạy học, khám bệnh vừa làm nơi tránh lũ khi cần.
Mùa vụ né lũ
Lúa đông xuân và hè thu được xuống giống sớm, thu hoạch xong trước khi lũ chính vụ về. Phần lớn vùng thượng nguồn dùng đê bao lửng, đủ cao để giữ lúa hè thu qua đợt lũ sớm tháng 7, tháng 8, rồi để nước tràn vào đồng lúc lũ lớn.
Sinh kế mùa nước
Mùa nước nổi không phải mùa thất nghiệp nếu có tổ chức. Đánh bắt cá tự nhiên, nuôi cá, tôm càng xanh trong ruộng ngập, trồng sen, hái bông điên điển, bông súng, làm nấm rơm từ rơm vụ trước là những nghề mùa lũ phổ biến.
Tổ chức cộng đồng
Phương châm bốn tại chỗ (chỉ huy, lực lượng, vật tư, hậu cần tại chỗ) đặc biệt hợp với vùng lũ kéo dài. Xã nào cũng cần tổ xuồng cứu hộ, danh sách hộ có người già và trẻ nhỏ, điểm giữ trẻ, phương án đưa đón học sinh bằng đò.
Những hiểu lầm hay gặp
"Sống chung với lũ là chấp nhận ngập." Không đúng. Người và nhà phải khô; ruộng và kênh mới là nơi nhận nước. Mục tiêu là tách rủi ro về người ra khỏi chuyện nước tràn đồng.
"Sống chung với lũ chỉ hợp với miền Tây." Nguyên lý dùng được ở nhiều nơi: miền Trung với nhà có gác, nhà phao, lịch thời vụ chạy lũ; các đô thị với hồ điều hoà, công viên trũng chứa nước mưa. Cái khác là mức độ, vì lũ miền Trung lên nhanh hơn nhiều, thời gian cảnh báo ngắn hơn.
"Có đê bao kín là an toàn tuyệt đối." Đê bao kín giữ được ruộng trong những năm lũ vừa, nhưng khi vỡ thì nước tràn vào rất nhanh, nhà cửa trong đê không quen ngập nên thiệt hại lớn hơn. Đê còn làm nước dâng cao hơn ở vùng không có đê.
"Lũ ít thì càng tốt." Những năm lũ thấp như 2015, 2016, 2019, 2020 cho thấy điều ngược lại: đồng thiếu phù sa, cá tự nhiên giảm hẳn, mùa khô sau đó mặn vào sâu hơn. Lũ vừa phải mới là lũ tốt cho đồng bằng.
Góc nhìn hôm nay
Bối cảnh đã khác lúc chủ trương này mới ra đời. Lũ về Đồng bằng sông Cửu Long có xu hướng thấp đi, do lượng mưa thượng nguồn biến động và các hồ chứa trên dòng Mê Kông tích nước. Đồng bằng lại sụt lún, nước biển dâng, nên mối lo đang chuyển từ lũ lớn sang triều cường và xâm nhập mặn. Sống chung với lũ vì thế dần mở rộng thành sống chung với nước theo nghĩa rộng: trữ nước ngọt, giữ phù sa, chấp nhận nước lợ ở vùng ven biển.
Muốn hiểu sâu hơn, có thể bắt đầu từ những chỗ có thể đến tận nơi: Vườn quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp) để thấy một vùng ngập tự nhiên vận hành thế nào; vùng lúa nổi Tri Tôn (An Giang); các trạm thuỷ văn Tân Châu, Châu Đốc mà bản tin lũ nhắc hằng ngày. Về tài liệu, các báo cáo của Viện Khoa học Thuỷ lợi miền Nam, Uỷ hội sông Mê Kông và các trường đại học trong vùng như Đại học Cần Thơ, Đại học An Giang có nhiều nghiên cứu viết dễ đọc.
Câu dễ nhớ của người vùng lũ: đồng ngập, nhà khô, trẻ có người trông, xuồng có áo phao.
Câu hỏi thường gặp
Sống chung với lũ là gì?
Là cách ứng phó coi lũ là hiện tượng tự nhiên không chặn hết được, nên sắp xếp chỗ ở, mùa vụ và sinh kế để người an toàn trong khi nước vẫn tràn đồng. Cách này giữ được cái lợi của lũ như phù sa, cá tự nhiên, rửa phèn, đồng thời giảm thiệt hại về người.
Chủ trương sống chung với lũ có từ khi nào?
Ý tưởng có từ lâu trong kinh nghiệm dân gian miền Tây, nhưng trở thành định hướng chính thức cho Đồng bằng sông Cửu Long từ khoảng cuối thập niên 1990, đầu những năm 2000, sau các trận lũ lớn 1996 và 2000. Năm 2017, tinh thần này được nâng lên thành chữ "thuận thiên" trong nghị quyết về phát triển bền vững vùng đồng bằng.
Thuận thiên nghĩa là gì?
Thuận thiên là thuận theo tự nhiên: tôn trọng quy luật nước, coi nước lũ, nước lợ, nước mặn đều là tài nguyên và chọn sinh kế phù hợp với từng vùng. Nó đối lập với cách làm cố ép tự nhiên phục vụ một mô hình sản xuất duy nhất.
Vì sao miền Tây không đắp đê kín như sông Hồng?
Vì lũ Mê Kông lên chậm, kéo dài, phủ một vùng rất rộng và thấp, đắp đê kín vừa tốn kém vừa làm mất phù sa, cá và khả năng rửa phèn. Đê kín còn đẩy nước dâng cao sang vùng khác. Lũ sông Hồng lên nhanh, dữ nên đắp đê ngăn hẳn là lựa chọn hợp lý hơn ở miền Bắc.
Lũ ở Đồng bằng sông Cửu Long thường vào tháng mấy?
Nước bắt đầu lên khoảng tháng 7, đạt đỉnh vào tháng 9 hoặc đầu tháng 10, rồi rút dần tới tháng 11, tháng 12. Thời gian và độ cao thay đổi theo từng năm, nên cần theo dõi bản tin thuỷ văn tại các trạm Tân Châu và Châu Đốc.
