Sinh kế mùa nước nổi là những cách kiếm sống trên chính cánh đồng ngập lũ ở Đồng bằng sông Cửu Long, thay cho việc đắp đê kín để làm lúa vụ ba. Các mô hình phổ biến gồm nuôi cá đồng và tôm càng xanh trong ruộng ngập, trồng sen, trồng rau mùa nước như bông điên điển, bông súng, rau nhút, làm nấm rơm, cùng đánh bắt thuỷ sản tự nhiên. Chúng giúp ruộng nhận lũ mà người vẫn có thu nhập trong ba, bốn tháng nước lên.
Vì sao cần sinh kế mùa nước
Một ô ruộng ở vùng thượng nguồn có hai lựa chọn khi lũ về: đắp đê kín, bơm nước ra để làm vụ thu đông, hoặc để nước vào đồng. Lựa chọn thứ hai có lợi lâu dài cho đất và cho cả vùng, nhưng sẽ bị bỏ qua nếu ba, bốn tháng nước nổi đồng nghĩa với ba, bốn tháng không có thu nhập.
Chính vì vậy, định hướng phát triển vùng đồng bằng theo tinh thần thuận thiên luôn đi kèm câu hỏi: người dân sống bằng gì trong mùa nước? Câu trả lời không thể chỉ là "đánh cá tự nhiên", vì cá tự nhiên đã giảm mạnh. Phải có những mô hình nuôi trồng chủ động, có đầu ra.
Các mô hình sinh kế mùa nước chính
| Mô hình | Thời gian | Cần đầu tư gì | Điểm mạnh | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Nuôi cá trên ruộng ngập | Khoảng tháng 8 – 11 | Lưới quây, giống cá, ít thức ăn bổ sung | Cá ăn mồi tự nhiên, chi phí thấp | Lưới phải chắc, canh trộm, canh lũ lớn tràn lưới |
| Tôm càng xanh trong ruộng | Khoảng 3 – 4 tháng mùa nước | Giống tôm, lưới quây, thức ăn, giá thể | Giá bán tốt, hợp với ruộng bao lửng | Cần kỹ thuật, theo dõi nước, giống chất lượng |
| Trồng sen | Quanh năm hoặc theo mùa nước | Ngó giống, làm đất ban đầu | Bán được hạt, ngó, lá, hoa; làm du lịch | Cần đầu ra ổn định, công thu hái lớn |
| Rau mùa nước | Mùa lũ | Rất ít | Bông điên điển, bông súng, rau muống, rau nhút tự mọc hoặc trồng | Giá thấp, chủ yếu thu nhập phụ |
| Nấm rơm | Sau vụ hè thu, đầu mùa nước | Rơm, meo giống, chỗ cao ráo | Tận dụng rơm thay vì đốt | Cần nơi khô, kỹ thuật ủ, dễ hỏng nếu mưa dầm |
| Đánh bắt tự nhiên | Suốt mùa lũ | Xuồng, lưới, lọp, dớn | Ai cũng làm được | Nguồn cá giảm, cần giữ luật khai thác |
Nuôi cá và tôm càng xanh trên ruộng ngập
Cách làm phổ biến là quây lưới quanh một ô ruộng, có khi tận dụng bờ bao lửng làm bờ chính rồi căng lưới cao hơn mực lũ dự báo. Trước khi nước lên, người nuôi dọn ruộng, để rơm rạ lại làm nơi trú và nguồn thức ăn tự nhiên. Khi nước vào, thả cá giống như cá lóc, cá rô, cá chép, cá trê, hoặc tôm càng xanh.
Trong ruộng ngập có rất nhiều thức ăn tự nhiên: ốc, tép, côn trùng, hạt lúa rơi. Vì thế chi phí thức ăn thấp hơn ao nuôi nhiều. Đến cuối mùa, khi nước rút, cá tôm dồn về mương hoặc chỗ trũng, dễ thu hoạch. Phân cá, xác thức ăn lại trở thành dinh dưỡng cho vụ lúa đông xuân ngay sau đó.
Tôm càng xanh là mô hình được khuyến khích nhiều ở An Giang, Đồng Tháp vì giá bán cao. Tuy vậy, tôm cần kỹ thuật hơn cá: giống phải khoẻ, phải có giá thể như lục bình, tàu dừa cho tôm trú khi lột xác, phải theo dõi khi nước lũ đổi màu, đổi nhiệt. Người mới làm nên bắt đầu ở quy mô nhỏ, học từ tổ hợp tác hoặc cán bộ khuyến nông địa phương.
Sen, điên điển, bông súng
Đồng Tháp nổi tiếng với sen. Ruộng sen chịu được ngập, cho nhiều sản phẩm: hạt sen tươi, hạt khô, ngó sen, củ sen, lá sen, tim sen, hoa sen. Một số nơi kết hợp trồng sen với đón khách tham quan, làm món ăn từ sen. Ruộng sen vào mùa nước cũng là chỗ trú của cá đồng, có thể kết hợp nuôi cá dưới tán sen.
Bông điên điển và bông súng gắn liền với hình ảnh mùa nước nổi. Điên điển là cây bụi mọc ven bờ, ra hoa vàng đúng mùa lũ, xưa mọc tự nhiên, nay nhiều nơi trồng thành hàng trên bờ bao. Bông súng mọc dưới ruộng ngập, người ta nhổ cả cọng dài để làm rau. Đây là nguồn thu nhỏ nhưng đều đặn, hợp với người già, phụ nữ ở gần nhà.
Nấm rơm và tận dụng rơm rạ
Sau vụ hè thu, mỗi héc ta lúa để lại vài tấn rơm. Đốt rơm gây khói, mất chất hữu cơ. Làm nấm rơm là cách biến rơm thành thu nhập trước khi lũ về: rơm được ủ thành mô, cấy meo giống, khoảng hai tuần đã bắt đầu hái nấm. Bã rơm sau khi trồng nấm lại là phân hữu cơ tốt cho vườn, cho ruộng.
Điều kiện quan trọng là chỗ trồng phải cao ráo, không bị ngập khi nước lên, nên nhiều hộ trồng ngay trên nền nhà, bờ bao cao hoặc trong cụm dân cư.
Điều gì làm mô hình thành công hay thất bại
- Đầu ra. Nhiều mô hình kỹ thuật tốt nhưng thất bại vì không bán được giá. Mô hình có tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp bao tiêu bền hơn.
- Đồng thuận trong ô bao. Muốn cho lũ vào một ô ruộng thì mọi hộ trong ô phải cùng đồng ý bỏ vụ thu đông. Một hộ không đồng ý là cả ô bao khó làm.
- Vốn và rủi ro. Năm lũ lớn có thể tràn lưới, năm lũ thấp ruộng không đủ nước. Hộ nghèo khó chịu được một vụ mất trắng, nên cần quy mô vừa sức và hỗ trợ ban đầu.
- Kỹ thuật. Tôm càng xanh, nấm rơm cần học bài bản. Tổ khuyến nông, trường đại học trong vùng là nơi hỏi đáng tin.
- An toàn. Làm việc trên ruộng ngập, kênh sâu cả ngày, người lớn cũng cần áo phao, không đi một mình lúc nước chảy mạnh, không để trẻ theo ra đồng.
Góc nhìn hôm nay
Sinh kế mùa nước không phải chuyện hoài niệm. Đó là phần không thể thiếu nếu muốn vùng thượng nguồn Đồng bằng sông Cửu Long trở lại vai trò trữ lũ. Các tỉnh An Giang, Đồng Tháp đã có chủ trương khuyến khích chuyển một phần diện tích lúa vụ ba sang sinh kế mùa nước, gắn với hợp tác xã và thương hiệu sản phẩm. Kết quả mỗi nơi một khác, và đến nay vẫn đang được điều chỉnh.
Người muốn học có thể tìm đến các tổ hợp tác nuôi tôm càng xanh mùa lũ, các làng sen ở Đồng Tháp, hoặc tài liệu khuyến nông của Trung tâm Khuyến nông các tỉnh vùng đồng bằng. Với khách tham quan, mua sản vật mùa nước trực tiếp từ người làm là cách ủng hộ thiết thực nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nước nổi người dân miền Tây làm nghề gì?
Phổ biến nhất là đánh bắt cá tự nhiên, nuôi cá và tôm càng xanh trên ruộng ngập, trồng sen, hái bông điên điển, bông súng và làm nấm rơm. Nhiều người còn đi làm thuê hoặc chở khách tham quan mùa nước.
Nuôi tôm càng xanh mùa lũ là gì?
Là cách quây lưới quanh ruộng lúa trong mùa ngập rồi thả tôm càng xanh, tận dụng thức ăn tự nhiên trong nước lũ. Mô hình cho giá trị cao nhưng cần giống tốt, giá thể và kỹ thuật theo dõi nước.
Vì sao khuyến khích bỏ lúa vụ ba ở vùng lũ?
Lúa vụ ba cần đê kín, làm ruộng mất phù sa, tốn chi phí bơm, phân thuốc và làm mất chỗ trữ lũ của cả vùng. Thay bằng sinh kế mùa nước giúp đất được nghỉ, cá tôm có chỗ sống mà người dân vẫn có thu nhập.
Bông điên điển có vào mùa nào?
Bông điên điển nở vàng vào mùa nước nổi, khoảng tháng 8 đến tháng 10 ở Đồng bằng sông Cửu Long. Cây mọc ven bờ kênh, bờ ruộng, nay nhiều nơi trồng có chủ ý trên bờ bao.
Sinh kế mùa nước có thu nhập bằng lúa vụ ba không?
Còn tuỳ mô hình, đầu ra và từng năm lũ. Có mô hình như tôm càng xanh hay sen có thu nhập tốt, có mô hình chỉ là thu phụ. Lợi ích lớn thường đến từ việc giảm chi phí phân thuốc cho các vụ lúa sau và giữ đất màu lâu dài.
