Diễn tập phòng chống thiên tai cấp xã: kịch bản và rút kinh nghiệm

Diễn tập phòng chống thiên tai cấp xã là buổi chạy thử phương án ứng phó của xã với một tình huống giả định, như bão mạnh đổ bộ hay lũ lớn kèm sạt lở, có sự tham gia của ban chỉ huy xã, đội xung kích, các thôn và người dân. Mục đích không phải để biểu diễn mà để tìm ra chỗ hỏng của phương án trước khi thiên tai thật tìm ra: danh sách sơ tán sai, loa không nghe được, điểm sơ tán thiếu nước, người giữ chìa khoá vắng mặt.

Nhiều tỉnh tổ chức diễn tập phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn cho các xã theo kế hoạch hằng năm, thường luân phiên để mỗi xã đều có lượt. Bài này mô tả một buổi diễn tập cấp xã từ chuẩn bị đến rút kinh nghiệm.

Diễn tập để làm gì

• Kiểm tra phương án: giấy viết thì cái gì cũng ổn; chạy thật mới biết đường sơ tán có ngập, điểm sơ tán có đủ chỗ không.
• Tập phối hợp: ban chỉ huy, đội xung kích, y tế, công an, trường học, người có phương tiện biết ai liên lạc với ai, qua kênh nào.
• Rèn kỹ năng: mặc áo phao, ném phao, chèo thuyền, sơ cứu, chuyển người già và người khuyết tật.
• Nâng nhận thức người dân: người dân tham gia một lần sẽ nhớ điểm sơ tán của mình và hiểu vì sao phải đi sớm.

Các mức diễn tập thường gặp ở xã

Ở cấp xã, diễn tập thường có hai phần: phần chỉ huy, tham mưu (ban chỉ huy ngồi trước bản đồ, xử lý các tình huống được đưa vào theo giờ giả định, ra lệnh, báo cáo) và phần thực hành (lực lượng và người dân thực hiện sơ tán, cứu hộ, sơ cứu ngoài hiện trường). Xã mới bắt đầu có thể chỉ làm phần chỉ huy trên bản đồ; xã đã có kinh nghiệm thì làm cả hai, có khi tổ chức chung với xã lân cận.

Chuẩn bị: thường mất vài tuần

1. Chọn tình huống sát thực tế: lấy từ thiên tai từng xảy ra ở chính xã. Xã ven sông chọn lũ lớn vượt báo động 3 kèm sự cố đê; xã miền núi chọn mưa lớn kéo dài gây lũ quét và sạt lở; xã ven biển chọn bão mạnh kèm nước dâng.
2. Viết kịch bản: chia theo mốc thời gian giả định, mỗi mốc có tình huống và việc mong đợi các lực lượng làm.
3. Chọn địa điểm thực hành: một thôn có điểm nguy hiểm thật, một điểm sơ tán thật, một đoạn sông hoặc ao an toàn để tập cứu hộ dưới nước.
4. Thông báo cho dân: nói rõ ngày giờ, đây là diễn tập, không phải thiên tai thật, để không gây hoang mang. Thông báo cả các xã lân cận nếu dùng còi, loa lớn.
5. Bảo đảm an toàn diễn tập: áo phao cho mọi người làm việc gần nước, có thuyền cứu hộ trực, có nhân viên y tế, không tập ở vùng nước sâu chảy xiết.
6. Cử người quan sát, đánh giá: đứng ngoài, không tham gia, chỉ ghi chép điều chạy tốt và điều chưa tốt.

Một kịch bản mẫu: lũ lớn ở xã ven sông

Dưới đây là khung minh hoạ để hình dung, không phải kịch bản chuẩn của cơ quan nào:

Trong thực tế, cả kịch bản được rút gọn trong vài giờ của một buổi sáng. Người điều hành đưa tình huống theo từng mốc; các lực lượng xử lý như thật.

Những phần thực hành thường có

Truyền tin và báo động

Thử loa truyền thanh, loa cầm tay, tin nhắn nhóm, người đi báo từng nhà. Đo xem mất bao lâu để tin đến được hộ xa nhất. Kết quả thường gây bất ngờ: có xóm loa không nghe rõ vì gió, có nhà không ai dùng điện thoại thông minh.

Sơ tán

Người dân ở thôn được chọn thực sự đi đến điểm sơ tán theo đường quy định. Đội xung kích tập chuyển người già bằng cáng hoặc xe, đưa người khuyết tật lên thuyền. Điểm sơ tán tập ghi danh, phân khu, phát nước.

Cứu hộ dưới nước

Tập ném phao, đưa sào, kéo người bằng dây, lái thuyền tiếp cận nhà bị ngập, đưa “nạn nhân” (người đóng vai, mặc áo phao) lên thuyền. Phần này luôn làm ở vùng nước an toàn, có người cứu hộ trực.

Sơ cứu

Nhân viên y tế và chữ thập đỏ hướng dẫn và tập sơ cứu vết thương, cố định chi gãy, xử lý người bị ngạt nước theo hướng dẫn của ngành y tế.

Hộ đê hoặc xử lý sạt lở

Với xã có đê, đội tập xử lý giả định một sự cố như mạch đùn, thẩm lậu. Với xã miền núi, tập cảnh giới, phong toả khu vực có nguy cơ sạt, đưa dân ra khỏi vùng nguy hiểm.

Rút kinh nghiệm: phần quan trọng nhất

Buổi diễn tập chỉ có giá trị khi được rút kinh nghiệm thật lòng. Ngay sau khi kết thúc, các lực lượng và người quan sát họp lại, trả lời mấy câu hỏi:

• Điều gì chạy đúng như phương án?
• Điều gì không chạy, vì sao? (ví dụ: chìa khoá điểm sơ tán không ai giữ, loa xóm 3 hỏng, danh sách còn ghi người đã mất)
• Mất bao lâu để sơ tán xong thôn diễn tập? Có kịp nếu là thật không?
• Người dân thấy chỗ nào khó, chỗ nào không hiểu?
• Cần sửa gì trong phương án, ai sửa, khi nào xong?

Kết quả được ghi thành biên bản, những việc cần sửa đưa vào phương án và kế hoạch năm sau. Một buổi diễn tập “thành công tốt đẹp” mà không tìm ra lỗi nào thường là buổi diễn tập đã được tập dượt quá kỹ, giống biểu diễn hơn là kiểm tra.

Những sai lầm hay gặp

• Diễn như văn nghệ: tập đi tập lại một kịch bản cố định để buổi chính đẹp mắt, mất đi ý nghĩa kiểm tra.
• Chỉ lực lượng tham gia, dân đứng xem: người dân không tự đi đường sơ tán thì sẽ không nhớ.
• Bỏ qua ban đêm: thiên tai thật hay đến lúc tối trời, mất điện, nhưng diễn tập luôn vào buổi sáng đẹp trời. Có thể bổ sung một tình huống “mất điện” trong kịch bản hoặc tập ngắn buổi tối.
• Không có người quan sát độc lập: ai cũng bận làm, không ai ghi lỗi.
• Rút kinh nghiệm xong để đó: biên bản cất tủ, năm sau phương án vẫn y như cũ.

Góc nhìn hôm nay: người dân tham gia thế nào

Khi xã thông báo diễn tập, hãy tham gia nếu được mời, nhất là khi sống ở vùng thường phải sơ tán. Đi một lần trên đường sơ tán, biết điểm sơ tán ở đâu, ai đón, có gì ở đó, là kinh nghiệm quý khi phải đi thật giữa đêm mưa gió. Nếu thấy chỗ nào không ổn trong buổi diễn tập, như đường trơn, loa không nghe được, chỗ ngồi không đủ cho người già, hãy nói với trưởng thôn trong buổi rút kinh nghiệm.

Gia đình cũng có thể tự diễn tập nhỏ: cả nhà thử chuẩn bị túi đồ và đi đến điểm sơ tán trong một buổi chiều. Khi gặp tình huống khẩn cấp thật, gọi 112.