Đội xung kích phòng chống thiên tai cấp xã: gồm ai, làm gì khi bão lũ

Đội xung kích phòng chống thiên tai cấp xã là lực lượng tại chỗ do Ủy ban nhân dân xã thành lập để làm những việc đầu tiên khi có bão lũ: báo tin, sơ tán dân, canh giữ điểm nguy hiểm, cứu hộ ban đầu và dọn dẹp sau thiên tai. Nòng cốt thường là dân quân tự vệ, cùng thanh niên, công an xã và hội viên các đoàn thể đã được phân công và tập huấn từ trước mùa mưa bão.

Luật Phòng, chống thiên tai sửa đổi năm 2020 gọi tên rõ “lực lượng xung kích phòng chống thiên tai cấp xã” trong danh sách các lực lượng tham gia phòng chống thiên tai. Trước đó nhiều nơi đã có đội xung kích, nhưng cách tổ chức mỗi xã một kiểu. Bài này giải thích đội gồm ai, làm gì, được trang bị và tập luyện ra sao.

Vì sao cần một đội riêng chứ không chỉ huy động cả làng

Khi nước lên, ai cũng muốn giúp. Nhưng hàng chục người tự phát lội ra một điểm sạt mà không ai chỉ huy, không ai mặc áo phao, không ai biết sức nước, thì dễ thành thêm nạn nhân. Đội xung kích giải quyết ba việc mà sự nhiệt tình đơn thuần không làm được:

• Biết trước ai làm gì: mỗi thành viên có nhiệm vụ, có khu vực phụ trách, không phải đợi phân việc giữa lúc hỗn loạn.
• Có kỹ năng tối thiểu: đã được hướng dẫn mặc áo phao, dùng dây, chèo thuyền, sơ cứu ban đầu, nhận biết dấu hiệu sạt lở.
• Có kỷ luật an toàn: biết khi nào phải dừng, rút về, không liều. Đây là điều quan trọng nhất, vì người đi cứu cũng có gia đình đang chờ.

Đội xung kích gồm những ai

Thành phần cụ thể do xã quyết định theo đặc điểm địa bàn, nhưng thường gồm:

Quy mô thường vài chục người cho một xã, chia thành tổ ở từng thôn để khi bị chia cắt, tổ nào vẫn hoạt động được tổ đó. Sau sắp xếp chính quyền hai cấp năm 2025, xã mới có địa bàn rộng hơn, nên việc chia tổ theo thôn càng quan trọng: một đội đóng ở trụ sở xã khó mà kịp với điểm ngập cách xa hàng chục cây số.

Nhiệm vụ theo từng giai đoạn

Trước mùa mưa bão

• Tham gia rà soát điểm nguy hiểm: nhà yếu, sườn đồi có vết nứt, ngầm tràn, đoạn đê xung yếu, cây to sát đường điện.
• Cùng thôn cập nhật danh sách hộ dễ bị tổn thương và người phụ trách hỗ trợ từng hộ.
• Kiểm tra trang thiết bị: áo phao còn dùng được không, dây có mục không, đèn pin, loa cầm tay còn pin không.
• Tập huấn, diễn tập cùng xã.

Khi có tin bão, lũ

• Đi từng nhà ở vùng nguy hiểm báo tin, nhất là nhà không có điện thoại, người già sống một mình.
• Giúp dân chằng chống nhà, đưa tài sản lên cao, hỗ trợ đưa tàu thuyền vào nơi neo đậu theo hướng dẫn.
• Thực hiện sơ tán theo danh sách khi có lệnh, đưa người đến điểm tránh trú.
• Canh gác các điểm nguy hiểm như ngầm tràn, đường ngập sâu, khu sạt lở, không cho người qua lại.

Trong và ngay sau thiên tai

• Trực ở điểm tập kết, chỉ ra hiện trường theo lệnh của ban chỉ huy xã.
• Tìm kiếm, cứu hộ ban đầu trong phạm vi an toàn, báo ngay lên xã những tình huống vượt khả năng.
• Rà soát người: đối chiếu danh sách xem còn ai chưa liên lạc được.
• Dọn cây đổ, thông đường, hỗ trợ dân dọn bùn, vệ sinh môi trường.

Trang bị tối thiểu của một tổ xung kích

Không có danh mục chung bắt buộc giống nhau cho mọi xã, vì xã vùng núi cần cưa máy và dây an toàn, xã ven biển cần thuyền và phao. Một tổ ở thôn thường có:

• Áo phao đủ cho mỗi thành viên, phao tròn có dây ném.
• Dây thừng dài, móc, găng tay bảo hộ, ủng.
• Đèn pin, đèn đội đầu, pin dự phòng, áo mưa.
• Loa cầm tay, còi, bộ đàm nếu có.
• Cuốc, xẻng, dao phát, cưa; nơi có rừng thêm cưa máy.
• Túi sơ cứu ban đầu.
• Áo phản quang hoặc băng tay để người dân nhận ra.

Quan trọng hơn danh sách là chỗ cất. Trang bị nên để ở nhà văn hoá thôn hoặc nhà tổ trưởng, nơi cao ráo, ai trong tổ cũng biết chìa khoá ở đâu.

Những nguyên tắc an toàn đội nào cũng phải thuộc

Hằng năm vẫn có người hy sinh khi đi cứu người trong lũ. Vì vậy phần an toàn phải được nói rõ ràng, nhắc đi nhắc lại:

1. Không lội qua dòng nước chảy xiết. Cơ quan khí tượng Mỹ (NWS) thường cảnh báo chỉ khoảng 15 cm nước chảy xiết đã có thể quật ngã người lớn, khoảng 30 cm có thể cuốn trôi ô tô nhỏ. Nước đục không nhìn thấy mặt đường bị khoét bên dưới.
2. Luôn mặc áo phao khi làm việc gần nước, kể cả người bơi giỏi.
3. Đi ít nhất hai người, có người trên bờ giữ dây và theo dõi.
4. Tránh xa dây điện đứt, cột điện đổ, báo ngành điện cắt điện trước khi đến gần.
5. Không vào nhà có dấu hiệu sắp sập, không đứng dưới sườn đồi vừa sạt vì có thể sạt tiếp.
6. Nghe lệnh rút. Tổ trưởng ra lệnh rút là rút, không bàn thêm.

Nguyên tắc “ném, đưa, không nhảy” khi cứu người dưới nước cũng áp dụng cho đội: ném phao hoặc vật nổi, đưa sào hoặc dây, chỉ xuống nước khi có phương tiện và đã được huấn luyện.

Tập huấn và diễn tập

Đội xung kích thường được tập huấn hằng năm trước mùa mưa bão, nội dung gồm: hiểu bản tin bão lũ và cấp độ rủi ro thiên tai, kỹ năng sơ tán, cứu hộ dưới nước cơ bản, sơ cứu, sử dụng trang thiết bị. Nhiều xã kết hợp tập huấn với diễn tập để đội thử chạy thật quy trình: nhận tin, tập trung, phân tổ, đi báo, đưa người đến điểm sơ tán.

Nhiều tổ chức như Hội Chữ thập đỏ Việt Nam và các dự án quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng đã hỗ trợ tập huấn cho đội ở nhiều tỉnh. Người tham gia đội nên hỏi xã về lịch tập huấn và đề nghị được học sơ cứu, vì đó là kỹ năng dùng được cả ngoài mùa bão.

Chế độ cho thành viên và những khó khăn thường gặp

Khi được huy động làm nhiệm vụ, thành viên đội xung kích được hưởng chế độ theo quy định, nguồn chi có thể từ ngân sách xã và quỹ phòng chống thiên tai. Mức cụ thể khác nhau theo địa phương và thời kỳ, nên người tham gia nên hỏi trực tiếp xã. Người bị thương hoặc hy sinh khi làm nhiệm vụ được xem xét chế độ theo pháp luật.

Những khó khăn hay gặp ở các xã:

• Thanh niên đi làm ăn xa, đội trên giấy đông nhưng mùa bão chỉ còn ít người ở nhà.
• Trang thiết bị mua một lần, nhiều năm không thay, áo phao mục, dây mủn.
• Thành viên vừa đi cứu dân vừa lo nhà mình ngập, dễ bị phân tâm.

Cách nhiều nơi xử lý: rà danh sách mỗi mùa, chọn người thường xuyên có mặt ở địa phương (kể cả phụ nữ, người trung niên), và sắp xếp để hàng xóm hỗ trợ gia đình thành viên đội khi họ đang làm nhiệm vụ.

Góc nhìn hôm nay: muốn tham gia thì bắt đầu từ đâu

Nếu bạn sống ở vùng hay có bão lũ và muốn góp sức, có thể đến Ủy ban nhân dân xã hoặc gặp trưởng thôn, đoàn thanh niên để hỏi về đội xung kích. Ngay cả khi không vào đội, bạn vẫn có thể học sơ cứu, học bơi, đăng ký phương tiện của gia đình với xã và tham gia diễn tập. Khi gặp tình huống nguy hiểm, gọi 112 (cứu nạn), 114 (cứu hộ, cứu nạn của lực lượng phòng cháy chữa cháy), 115 (cấp cứu y tế).