Phương châm “bốn tại chỗ” là nguyên tắc ứng phó thiên tai của Việt Nam: chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, vật tư – phương tiện – trang thiết bị tại chỗ, hậu cần tại chỗ. Ý cốt lõi rất đơn giản: trong mấy giờ đầu khi bão đổ bộ hay lũ lên, không ai từ xa kịp đến, nên chính xã, chính thôn phải tự chỉ huy, tự có người, tự có đồ và tự nuôi được người của mình.
Luật Phòng, chống thiên tai năm 2013 (sửa đổi năm 2020) ghi bốn tại chỗ thành một nguyên tắc cơ bản, đi cùng yêu cầu “phòng ngừa chủ động, ứng phó kịp thời, khắc phục khẩn trương và hiệu quả”. Nhưng gốc của nó có từ trước khi có luật rất lâu, từ kinh nghiệm hộ đê của các làng ven sông.
Vì sao phải “tại chỗ”: bài toán giờ vàng
Hãy hình dung một xã miền núi khi lũ quét về lúc 2 giờ sáng. Đường vào xã có một ngầm tràn đã ngập, một đoạn taluy vừa sạt. Đội cứu hộ của tỉnh có thể rất giỏi, nhưng họ cần thời gian nhận tin, tập kết, di chuyển, rồi còn phải chờ đường thông. Trong lúc đó, người cần được kéo lên chỗ cao là người đang ở ngay đây.
Các nghiên cứu sau động đất Kobe 1995 ở Nhật Bản thường được dẫn lại để minh hoạ điều này: phần lớn người được cứu sống khỏi đống đổ nát là do hàng xóm, người thân tự kéo ra, không phải do lực lượng cứu hộ chuyên nghiệp. Lũ lụt cũng vậy. Ai ở gần nhất, biết đường nhất, biết nhà nào có cụ già nằm liệt giường, người đó cứu được nhanh nhất.
Vì vậy bốn tại chỗ không phải khẩu hiệu cho đẹp. Nó là cách sắp xếp để khoảng trống thời gian giữa lúc thiên tai xảy ra và lúc chi viện tới không biến thành khoảng trống người lo.
Bốn thành phần, hiểu cho đúng từng chữ
| Thành phần | Nghĩa thực tế | Ví dụ ở một xã ven sông |
|---|---|---|
| Chỉ huy tại chỗ | Có người đủ thẩm quyền quyết định ngay tại địa bàn, không chờ xin ý kiến từng việc | Chủ tịch xã trực ở trụ sở, trưởng thôn phụ trách từng xóm, mỗi điểm canh đê có một người được giao chỉ huy |
| Lực lượng tại chỗ | Người sẵn có tại địa phương, đã được phân công, biết việc | Đội xung kích, dân quân, thanh niên, công an xã, hội viên phụ nữ lo danh sách sơ tán |
| Vật tư, phương tiện tại chỗ | Đồ dùng để ứng phó đã có sẵn hoặc biết lấy ở đâu | Bao tải, cọc tre, đá hộc dự trữ, áo phao, thuyền của dân đã đăng ký, máy phát điện của trường học |
| Hậu cần tại chỗ | Ăn, uống, chỗ ngủ, thuốc men cho người ứng phó và người sơ tán | Gạo dự trữ ở nhà văn hoá, bếp ăn do hội phụ nữ nấu, tủ thuốc ở trạm y tế, nước uống đóng bình |
Chỉ huy tại chỗ
Đây là thành phần quan trọng nhất, vì ba cái còn lại đều cần ai đó điều. Ở cấp xã, việc chỉ huy do ban chỉ huy của xã đảm nhận, đứng đầu là Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã. Từ khi Luật Phòng thủ dân sự 2023 có hiệu lực ngày 1/7/2024, nhiều địa phương đã hợp nhất ban chỉ huy phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn vào ban chỉ huy phòng thủ dân sự. Tên gọi có thể khác nhau, nhưng việc phải có một người cầm trịch tại chỗ thì không đổi.
Chỉ huy tại chỗ tốt có ba dấu hiệu: ai cũng biết ai là người quyết định; người đó có mặt ở địa bàn khi có bão lũ, không đi công tác xa; và có người thay thế được ghi tên sẵn nếu người chính bị kẹt. Nhiều sự cố nhỏ thành lớn chỉ vì đến lúc cần cắt điện một khu hay mở một điểm sơ tán, không ai dám quyết.
Lực lượng tại chỗ
Lực lượng tại chỗ là người của chính xã: đội xung kích phòng chống thiên tai, dân quân tự vệ, công an xã, đoàn thanh niên, hội chữ thập đỏ, cựu chiến binh. Điều quan trọng là họ được phân công trước mùa mưa bão, có danh sách, có số điện thoại, biết mình phụ trách xóm nào, nhà nào. Một lực lượng chỉ có trên giấy thì lúc nước lên sẽ mạnh ai nấy chạy về lo nhà mình, chuyện rất dễ hiểu.
Vật tư, phương tiện và trang thiết bị tại chỗ
Gồm đồ nhà nước dự trữ (bãi đá, bao tải, rọ thép dọc tuyến đê; áo phao, nhà bạt ở kho xã) và đồ trong dân: thuyền, xe công nông, máy xúc của tư nhân, tre trong vườn. Luật cho phép chính quyền huy động, trưng dụng phương tiện, vật tư khi khẩn cấp và phải hoàn trả hoặc bồi hoàn. Cách làm tốt là thống kê từ trước: thôn nào có bao nhiêu thuyền, chủ là ai, chở được mấy người.
Hậu cần tại chỗ
Người sơ tán cần ăn ngay bữa tối hôm đó. Đội canh đê thức trắng đêm cần cơm nắm và nước. Hậu cần tại chỗ là lo trước chỗ ấy: gạo, mì, nước uống, chăn màn, thuốc, đèn, pin, nhiên liệu cho máy phát, được trữ ở nơi không bị ngập và không bị chia cắt khỏi chỗ cần dùng.
Gốc rễ: từ lệ hộ đê của làng xã
Từ thời các triều đại phong kiến, việc đắp và giữ đê sông Hồng dựa vào sức dân các làng ven đê. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng năm 1248, thời Trần Thái Tông, triều đình sai các lộ đắp đê giữ nước lũ, gọi là đê “quai vạc”, và đặt chức Hà đê chánh phó sứ để coi việc đê. Mỗi mùa nước lên, làng nào có đê đi qua thì dân làng đó canh, phát hiện chỗ rò thì gõ mõ, đánh trống báo, cả làng mang tre, đất ra hàn khẩu.
Đó chính là bốn tại chỗ trong hình dạng sơ khai: người coi đê của làng chỉ huy, trai tráng trong làng là lực lượng, tre và đất của làng là vật tư, cơm nước do các nhà góp lại. Khái niệm hiện đại chỉ đặt tên và hệ thống hoá điều ông cha đã làm suốt nhiều thế kỷ.
Bốn tại chỗ vận hành ra sao trong một cơn bão
- Trước mùa mưa bão (thường tháng 4–5 ở miền Bắc, tháng 7–8 ở miền Trung): xã rà soát phương án, kiện toàn ban chỉ huy, cập nhật danh sách đội xung kích, kiểm kê kho, đánh dấu nhà dễ bị tổn thương.
- Khi có tin bão, áp thấp: ban chỉ huy trực 24/24, thông tin xuống thôn bằng loa, tin nhắn, đi từng nhà. Kiểm tra tàu thuyền, lồng bè, chuẩn bị điểm sơ tán.
- Trước khi bão đổ bộ vài giờ: sơ tán người ở nhà yếu, vùng trũng, ven biển theo danh sách; lực lượng tại chỗ hỗ trợ người già, trẻ nhỏ; bếp ăn tại điểm sơ tán bắt đầu nấu.
- Trong bão: giữ người ở nơi an toàn, không cho ai quay về nhà; đội trực sẵn ở điểm tập kết, chỉ ra hiện trường khi gió đã giảm và ban chỉ huy cho phép.
- Ngay sau bão: rà soát người, kiểm tra nhà sập, dọn đường, báo cáo thiệt hại lên tỉnh, đề nghị chi viện những gì tại chỗ không tự lo được.
Chú ý bước cuối: bốn tại chỗ không có nghĩa là tự lo hết. Nó có nghĩa là tự lo được phần đầu, và biết rõ mình thiếu gì để xin đúng thứ cần.
Những chỗ hay hỏng khi làm bốn tại chỗ
- Danh sách cũ: người trong đội xung kích đã đi làm xa, số điện thoại đổi, nhà có người già mới chuyển đến không ai cập nhật.
- Kho đặt sai chỗ: vật tư cất ở chính nơi sẽ bị ngập đầu tiên, hoặc ở bên kia ngầm tràn sẽ bị chia cắt.
- Chỉ huy trùng lặp: nhiều người cùng ra lệnh, người dân không biết nghe ai.
- Quên hậu cần cho người ứng phó: lo cơm cho người sơ tán nhưng đội canh đê nhịn đói đến trưa hôm sau.
- Xã mới rộng hơn: sau khi sắp xếp chính quyền hai cấp từ 7/2025, nhiều xã có địa bàn rộng gấp mấy lần trước. “Tại chỗ” giờ cần xuống tận thôn, tổ dân phố, vì trụ sở xã có thể cách nơi ngập hàng chục cây số.
Góc nhìn hôm nay: người dân góp phần thế nào
Bốn tại chỗ nghe như việc của chính quyền, nhưng thực ra mỗi hộ là một mắt xích. Những việc cụ thể một người dân có thể làm:
- Biết tên và số điện thoại trưởng thôn, người phụ trách xóm mình trong mùa mưa bão.
- Báo với thôn nếu nhà có người già nằm một chỗ, người khuyết tật, phụ nữ sắp sinh để được đưa vào danh sách hỗ trợ sơ tán.
- Nếu có thuyền, xe tải, máy phát, đăng ký với xã để khi cần huy động thì người ta biết tìm ai.
- Tham gia buổi diễn tập của xã khi được mời, đi một lần là biết điểm sơ tán ở đâu.
- Làm theo lệnh sơ tán. Lực lượng tại chỗ có hạn; mỗi người cố ở lại là thêm một người họ phải quay lại cứu trong lúc nguy hiểm nhất.
Muốn đọc kỹ hơn, có thể tìm văn bản Luật Phòng, chống thiên tai và Quyết định 18/2021/QĐ-TTg về cấp độ rủi ro thiên tai trên cổng thông tin pháp luật quốc gia, hoặc trang của cơ quan phòng chống thiên tai thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Khi cần trợ giúp khẩn cấp, gọi 112.
Câu hỏi thường gặp
Bốn tại chỗ gồm những gì?
Gồm chỉ huy tại chỗ, lực lượng tại chỗ, vật tư – phương tiện – trang thiết bị tại chỗ, và hậu cần tại chỗ. Bốn thành phần này giúp địa phương tự ứng phó được trong những giờ đầu của thiên tai, trước khi chi viện từ bên ngoài đến.
Phương châm bốn tại chỗ có từ khi nào?
Ý tưởng tự lo tại chỗ có từ truyền thống hộ đê của làng xã hàng trăm năm trước. Cụm từ “bốn tại chỗ” được dùng rộng rãi trong công tác phòng chống lụt bão từ cuối thế kỷ 20 và được ghi thành nguyên tắc trong Luật Phòng, chống thiên tai năm 2013.
Ai là người chỉ huy tại chỗ ở cấp xã?
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã đứng đầu ban chỉ huy ứng phó thiên tai của xã. Ở thôn, trưởng thôn và các thành viên được phân công trực tiếp phụ trách từng khu vực. Tên ban có thể khác nhau tuỳ nơi sau khi có Luật Phòng thủ dân sự 2023.
Bốn tại chỗ khác ba sẵn sàng thế nào?
Bốn tại chỗ nói về nguồn lực: ai chỉ huy, ai làm, dùng gì, ăn ở ra sao. Ba sẵn sàng nói về thời điểm: phòng ngừa chủ động trước thiên tai, ứng phó kịp thời khi xảy ra, khắc phục khẩn trương sau đó. Hai phương châm bổ sung cho nhau.
Người dân có bắt buộc phải tham gia bốn tại chỗ không?
Luật quy định công dân có trách nhiệm tham gia phòng chống thiên tai, chấp hành lệnh sơ tán, huy động của chính quyền khi khẩn cấp. Phần lớn việc người dân làm là chủ động chuẩn bị cho nhà mình, báo thông tin cho thôn và làm theo hướng dẫn khi có lệnh.
