Quỹ phòng chống thiên tai: ai đóng góp, tiền được chi vào những việc gì

Quỹ phòng, chống thiên tai là quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, lập ở cấp tỉnh (và ở trung ương), hình thành chủ yếu từ đóng góp của tổ chức, doanh nghiệp, người hưởng lương cùng các khoản ủng hộ. Tiền quỹ dùng cho những việc mà ngân sách thường không kịp chi: cứu trợ khẩn cấp, sơ tán dân, sửa nhanh công trình phòng chống thiên tai nhỏ, tuyên truyền, tập huấn, diễn tập ở cơ sở.

Quỹ được quy định trong Luật Phòng, chống thiên tai 2013 (sửa đổi 2020). Cách thành lập, đối tượng đóng, mức đóng, miễn giảm và nội dung chi do nghị định của Chính phủ hướng dẫn; văn bản đang áp dụng là Nghị định 78/2021/NĐ-CP, thay cho Nghị định 94/2014/NĐ-CP trước đó. Mức đóng đã thay đổi qua các thời kỳ, nên con số cụ thể luôn phải đối chiếu văn bản hiện hành và thông báo của địa phương.

Vì sao cần một quỹ riêng khi đã có ngân sách

Ngân sách nhà nước được lập theo năm, giải ngân qua nhiều bước. Thiên tai thì không chờ dự toán. Khi một đoạn kè vừa sạt trong đêm, một xã cần thuê máy xúc ngay sáng hôm sau, hay vài trăm người cần ăn ở điểm sơ tán ba ngày, người làm việc cần một nguồn tiền chi được nhanh, đúng mục đích.

Quỹ phòng chống thiên tai sinh ra để lấp khoảng đó, và gắn với phương châm “hậu cần tại chỗ”: có tiền sẵn ở gần nơi xảy ra thiên tai. Trước khi có luật, nhiều địa phương đã có “quỹ phòng chống lụt bão” huy động trong dân; luật năm 2013 thống nhất lại thành một loại quỹ với khung quy định chung.

Quỹ được lập ở đâu và ai quản lý

• Quỹ trung ương: do cơ quan phòng chống thiên tai trung ương quản lý, hỗ trợ các địa phương bị thiệt hại nặng.
• Quỹ cấp tỉnh: do Ủy ban nhân dân tỉnh thành lập, có cơ quan quản lý quỹ, có hội đồng quản lý. Đây là nơi thu phần lớn đóng góp.
• Cấp xã: không có quỹ độc lập theo nghĩa pháp lý, nhưng Ủy ban nhân dân xã thường được giao tổ chức thu đóng góp trên địa bàn và được sử dụng một phần kinh phí cho việc tại chỗ theo quy chế của tỉnh.

Quỹ không nhằm mục đích lợi nhuận, phải công khai thu chi hằng năm và chịu kiểm tra, kiểm toán như các quỹ tài chính nhà nước khác.

Tiền vào quỹ từ đâu

Nghị định cũng quy định các trường hợp được miễn, giảm hoặc tạm hoãn đóng góp, ví dụ người hoặc doanh nghiệp ở vùng vừa bị thiên tai nặng, một số đối tượng chính sách, doanh nghiệp gặp khó khăn theo điều kiện cụ thể. Danh sách chi tiết nằm trong văn bản và có thể được tỉnh hướng dẫn thêm.

Điều cần nhớ: quỹ phòng chống thiên tai khác với các cuộc vận động ủng hộ đồng bào bị thiên tai do Mặt trận Tổ quốc tổ chức. Tiền ủng hộ qua Mặt trận đi vào quỹ cứu trợ để giúp người bị thiệt hại; quỹ phòng chống thiên tai thì có phạm vi rộng hơn, gồm cả phòng ngừa trước thiên tai.

Tiền quỹ được chi vào việc gì

Nội dung chi chia theo ba giai đoạn của thiên tai:

Trước thiên tai (phòng ngừa)

• Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng, in tài liệu, làm biển cảnh báo.
• Tập huấn đội xung kích, tổ chức diễn tập.
• Hỗ trợ lập bản đồ rủi ro, phương án ứng phó, quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng.
• Mua sắm trang thiết bị, vật tư thiết yếu cho lực lượng tại chỗ.
• Hỗ trợ xử lý khẩn cấp công trình nhỏ có nguy cơ mất an toàn trước mùa mưa bão.

Trong thiên tai (ứng phó)

• Chi sơ tán dân: phương tiện vận chuyển, ăn uống, nước sạch tại điểm sơ tán.
• Hỗ trợ lực lượng tham gia ứng phó, cứu hộ.
• Thuê máy móc, mua vật tư xử lý sự cố đê, kè, đường giao thông khẩn cấp.

Sau thiên tai (khắc phục)

• Cứu trợ khẩn cấp lương thực, nước uống, thuốc men, nhu yếu phẩm.
• Hỗ trợ tu sửa nhà ở, cơ sở y tế, trường học bị hư hại nhỏ.
• Vệ sinh môi trường, xử lý dịch bệnh sau lũ.
• Sửa chữa công trình phòng chống thiên tai bị hư hỏng ở mức nhỏ.

Những công trình lớn như đê sông, kè biển dài nhiều cây số, hồ chứa thì vẫn do ngân sách và dự án đầu tư công chi trả, không phải từ quỹ này.

Thu như thế nào ở cơ sở

Với người hưởng lương ở cơ quan, đơn vị, khoản đóng thường được kế toán trừ qua lương rồi chuyển về quỹ tỉnh. Với doanh nghiệp, doanh nghiệp tự kê khai, nộp theo hướng dẫn của cơ quan quản lý quỹ. Ở nhiều tỉnh, Ủy ban nhân dân xã được giao tổng hợp, đôn đốc và thu một số nguồn trên địa bàn, có biên lai theo mẫu.

Một số lưu ý để tránh nhầm lẫn:

• Khoản thu quỹ phòng chống thiên tai phải có biên lai hoặc chứng từ hợp lệ. Thu không có chứng từ là điều cần hỏi lại.
• Không được ghép khoản thu quỹ vào các khoản đóng góp khác trong một tờ phiếu chung mà không ghi rõ.
• Kết quả thu chi được công khai; người dân có quyền hỏi Ủy ban nhân dân xã về việc sử dụng phần kinh phí để lại địa phương.

Một ví dụ dễ hình dung

Giả sử một xã ven sông được để lại một phần kinh phí quỹ theo quy chế của tỉnh. Trước mùa lũ, xã dùng tiền mua thêm hai mươi áo phao, thay dây thừng mục cho đội xung kích, in tờ hướng dẫn sơ tán dán ở nhà văn hoá các thôn và tổ chức một buổi diễn tập. Khi lũ về, một đoạn bờ kênh nội đồng bị sạt, xã thuê máy xúc đắp tạm trong ngày, chi tiền ăn cho người sơ tán ở trường tiểu học hai ngày. Sau lũ, xã báo cáo thu chi lên quỹ tỉnh và đề nghị hỗ trợ thêm phần vượt khả năng.

Đây chỉ là ví dụ minh hoạ cách dòng tiền đi, không phải định mức. Mỗi tỉnh có quy chế riêng về tỷ lệ để lại, thủ tục thanh toán và mức chi.

Góc nhìn hôm nay: hiểu đúng để đóng góp có ý nghĩa

Quỹ phòng chống thiên tai thường chỉ được nhắc khi đến kỳ thu, nên nhiều người coi đó là một khoản phí khó hiểu. Thực ra, đây là cách để mỗi xã có sẵn tiền cho bốn tại chỗ: mua áo phao trước khi cần, nuôi người sơ tán ngay đêm đầu, sửa một đoạn bờ trước khi nó vỡ.

Nếu muốn tìm hiểu kỹ:

• Đọc Luật Phòng, chống thiên tai và Nghị định 78/2021/NĐ-CP trên cổng thông tin pháp luật quốc gia.
• Xem trang của quỹ phòng chống thiên tai tỉnh mình; nhiều tỉnh đăng báo cáo thu chi hằng năm.
• Hỏi Ủy ban nhân dân xã về phần kinh phí dùng tại địa phương và kế hoạch phòng chống thiên tai năm nay.