Điểm sơ tán tập trung, nhà tránh trú bão lũ cộng đồng: chọn và vận hành

Điểm sơ tán tập trung, hay nhà tránh trú cộng đồng, là công trình kiên cố được xã chọn sẵn để dân ở vùng nguy hiểm đến ở tạm khi có bão lũ: thường là trường học, trụ sở, nhà văn hoá hai tầng, trạm y tế hoặc nhà dân kiên cố. Một điểm tốt phải nằm cao hơn mức lũ lịch sử, chịu được gió bão, có lối vào không bị chia cắt, có nước sạch, nhà vệ sinh và người quản lý được phân công sẵn.

Bài này nói về việc chọn và vận hành một điểm tránh trú ở cấp xã, thôn: tiêu chí, sức chứa, đồ cần có, phân khu, người trực. Phần thiết kế kết cấu nhà chống bão thuộc chuyên đề nhà ở và công trình chống thiên tai.

Điểm tránh trú khác “sơ tán xen ghép” thế nào

Ở Việt Nam, sơ tán thường theo hai hình thức:

• Sơ tán xen ghép: hộ ở nhà yếu đến ở nhờ nhà kiên cố của người thân, hàng xóm gần đó. Cách này nhẹ cho chính quyền, người sơ tán thoải mái hơn, giữ được tài sản gần nhà.
• Sơ tán tập trung: đưa nhiều hộ đến một công trình công cộng. Dùng khi cả khu vực nguy hiểm (vùng trũng sẽ ngập sâu, ven biển có nước dâng, sườn đồi có nguy cơ sạt) hoặc không đủ nhà kiên cố để xen ghép.

Phương án ứng phó của xã thường kết hợp cả hai: ưu tiên xen ghép tại chỗ, phần còn lại đưa vào điểm tập trung. Danh sách hộ đi đâu, ở nhà ai, phải được chốt trước mùa mưa bão chứ không phải đến lúc có lệnh mới hỏi.

Tiêu chí chọn một điểm tránh trú

Câu hỏi cuối nghe đơn giản nhưng là chỗ hỏng thường gặp nhất. Một điểm đạt mọi tiêu chí kỹ thuật mà cửa khoá, người giữ chìa đi vắng thì cũng như không có.

Tính sức chứa: mỗi người cần bao nhiêu chỗ

Bộ tiêu chuẩn nhân đạo Sphere, được các tổ chức cứu trợ quốc tế dùng rộng rãi, đưa ra mức tối thiểu khoảng 3,5 m² diện tích có mái che cho mỗi người ở nơi trú tạm, không tính chỗ nấu nướng, vệ sinh. Trong sơ tán ngắn ngày trước bão (một hai đêm), thực tế ở nhiều nơi chật hơn thế, nhưng con số này giúp xã ước lượng đừng nhồi quá sức.

Ví dụ: một trường học có 6 phòng học, mỗi phòng khoảng 50 m², tổng 300 m². Chia cho 3,5 m² được khoảng 85 người cho ở thoải mái nhiều ngày. Nếu chỉ trú qua một đêm bão, có thể nhận nhiều hơn, nhưng phải tính đủ nước uống và nhà vệ sinh.

Một số mốc tham khảo khác từ Sphere:

• Nước: tối thiểu khoảng 15 lít mỗi người mỗi ngày cho uống, nấu ăn và vệ sinh cá nhân; riêng nước uống khoảng 2,5–3 lít.
• Nhà vệ sinh: lâu dài khoảng 20 người một chỗ; giai đoạn đầu khẩn cấp có thể chấp nhận khoảng 50 người một chỗ, tách nam nữ, có khoá trong.

Đây là tiêu chuẩn cho khủng hoảng nhân đạo kéo dài, nên với điểm trú vài ngày chỉ dùng làm thước đo, không phải yêu cầu bắt buộc.

Đồ cần có sẵn ở điểm tránh trú

Mỗi điểm nên có một thùng hoặc một tủ khoá riêng, kiểm tra trước mùa mưa bão:

• Đèn sạc, đèn pin, pin dự phòng; máy phát điện nhỏ và nhiên liệu nếu có thể.
• Chiếu, chăn mỏng, áo mưa, bạt che.
• Bình nước lớn, viên khử trùng nước, cốc dùng một lần.
• Tủ thuốc sơ cứu: băng gạc, thuốc sát trùng, dung dịch bù nước điện giải; thuốc kê đơn thì người bệnh tự mang theo.
• Sổ ghi danh sách người đến, bút, giấy.
• Loa cầm tay, còi.
• Bao rác, xà phòng, nước rửa tay, băng vệ sinh, tã trẻ em.

Lương thực thường không cất lâu ở điểm vì dễ hỏng, chuột phá. Cách hay hơn là xã ký sẵn với một cửa hàng gần đó hoặc giao hội phụ nữ phụ trách, có tin bão là chuyển gạo, mì, nước đến.

Vận hành điểm tránh trú khi có bão

Người phụ trách

Mỗi điểm cần một người chỉ huy, thường là cán bộ xã hoặc trưởng thôn, cùng vài người giúp việc: ghi danh, phát đồ, trực đêm, giữ trật tự. Nếu điểm là trường học, nên có giáo viên hoặc bảo vệ trường cùng tham gia vì họ thuộc nhà.

Ghi danh khi đến

Ghi họ tên, số người trong hộ, thôn, số điện thoại, ai cần chăm sóc đặc biệt (người già, khuyết tật, phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh, người có bệnh nền). Sổ ghi danh là thứ để sau bão đối chiếu xem còn ai chưa có mặt, và để người thân hỏi tìm.

Phân khu

• Ưu tiên chỗ khô, gần nhà vệ sinh, ít gió lùa cho người già, người bệnh, trẻ nhỏ.
• Bố trí chỗ riêng cho phụ nữ cho con bú, chỗ thay đồ có che chắn.
• Giữ lối đi và cửa thoát thông thoáng, không xếp đồ chắn cửa.
• Vật nuôi (nếu cho mang theo) để ở khu riêng, có người trông.

Giữ an toàn trong lúc bão

• Không ai rời điểm khi bão đang đổ bộ, kể cả khi gió tạm lặng vì có thể đang ở mắt bão.
• Tránh xa cửa kính, đóng cửa sổ phía hướng gió.
• Tắt bếp, nến khi ngủ; không chạy máy phát trong phòng kín vì khí CO có thể gây chết người.
• Giữ liên lạc với ban chỉ huy xã, báo số người hiện có theo giờ quy định.

Khi cho dân về

Chỉ cho về khi ban chỉ huy xã thông báo đã an toàn: gió đã giảm, nước đã rút, đường đã được kiểm tra. Người về trước thường là người khoẻ đi xem nhà; người già và trẻ nhỏ nên ở lại thêm đến khi nhà được dọn và kiểm tra điện.

Bài học từ nhà trú bão ở nơi khác

Bangladesh thường được nhắc đến vì hệ thống hàng nghìn nhà trú bão nhiều tầng dọc vùng ven biển, kết hợp làm trường học ngày thường. Sau thảm hoạ bão năm 1970 và 1991, việc mở rộng nhà trú cùng hệ thống cảnh báo và tình nguyện viên đi báo tin đã góp phần giảm mạnh số người chết trong các cơn bão sau này. Bài học cho cấp xã không nằm ở quy mô, mà ở hai điểm: công trình dùng hằng ngày (trường học, nhà văn hoá) thì có người giữ và được bảo trì; và người dân biết rõ điểm của mình từ trước.

Ở nhiều tỉnh miền Trung Việt Nam, các nhà văn hoá thôn, trường học được xây hai tầng, tầng trên cao hơn mức lũ để kết hợp làm nơi tránh lũ. Đây là cách làm đúng tinh thần đó: một công trình, hai công năng.

Góc nhìn hôm nay: người dân nên biết gì về điểm tránh trú của mình

• Hỏi trưởng thôn: khi có lệnh sơ tán, nhà mình đi đâu, xen ghép hay tập trung, điểm nào?
• Đi thử đường đến điểm vào ngày thường, xem có đoạn nào ngập trước.
• Chuẩn bị túi mang theo: giấy tờ bỏ túi nhựa, thuốc đang dùng, sạc điện thoại, đèn pin, quần áo một hai ngày, đồ cho trẻ nhỏ.
• Đi sớm khi có lệnh, đi ban ngày dễ hơn đi giữa đêm mưa gió.
• Nếu gặp nguy hiểm trên đường hoặc kẹt lại, gọi 112.