Cụm tuyến dân cư vượt lũ ở Đồng bằng sông Cửu Long: xây thế nào, được gì

Cụm, tuyến dân cư vượt lũ là những khu nhà ở được tôn nền cao hơn mức lũ lớn, để người dân vùng ngập sâu ở Đồng bằng sông Cửu Long không còn phải sống rải rác trên bờ kênh thấp mỗi mùa nước nổi. "Cụm" là khu tập trung có nền chung hoặc bờ bao bao quanh; "tuyến" là dãy nhà kéo dài dọc kênh, dọc đường đã được nâng cao. Chương trình này bắt đầu từ đầu những năm 2000, ngay sau trận lũ lịch sử năm 2000.

Đây là công trình tiêu biểu nhất của chủ trương sống chung với lũ: không chặn nước ngoài đồng, nhưng đưa chỗ ngủ của con người lên cao.

Vì sao phải dời dân vào cụm, tuyến

Trước năm 2000, ở vùng ngập sâu Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên, rất nhiều hộ sống trên những bờ kênh đắp tay, nền nhà chỉ cao hơn mặt ruộng chừng một mét. Năm lũ vừa, nước lên sát sàn, người ta kê giường, làm sàn tạm, sống trên xuồng vài tuần. Năm lũ lớn, nước ngập qua mái, cả nhà phải đi sơ tán.

Lối sống ấy có ba cái giá rất đắt. Một là đuối nước, đặc biệt là trẻ nhỏ, vì nhà nào cũng sát mép nước, cha mẹ đi làm ăn cả ngày. Hai là mỗi mùa lũ lại phải cứu trợ, sơ tán hàng chục nghìn hộ, tốn kém và bị động. Ba là trẻ không đến trường được nhiều tháng, trạm y tế không với tới được người bệnh. Lũ năm 2000 làm hàng trăm người chết ở đồng bằng, phần lớn là trẻ em, và là cú hích trực tiếp để Nhà nước mở chương trình cụm tuyến.

Cụm và tuyến khác nhau thế nào

Hình thức thứ ba là tôn nền tại chỗ cho những hộ không vào cụm, tuyến: nâng nền nhà lên trên mức lũ ngay trên đất của mình, có hỗ trợ vay vốn.

Cụm tuyến được xây thế nào

Chọn cao trình nền

Nguyên tắc chung là mặt nền phải cao hơn đỉnh lũ lịch sử năm 2000 tại chỗ, cộng thêm một khoảng an toàn. Vì mực nước lũ mỗi nơi một khác (cao ở biên giới, thấp dần về hạ lưu), nên chiều cao tôn nền ở vùng giáp Campuchia lớn hơn nhiều so với vùng gần Cần Thơ hay Vĩnh Long.

Lấy đất ở đâu

Đồng bằng hầu như không có đồi để lấy đất. Cách phổ biến là bơm cát từ lòng sông Tiền, sông Hậu lên làm nền, sau đó phủ lớp đất thịt bên trên. Ở một số tuyến, đất đào từ việc nạo vét kênh được đắp thành bờ cao, vừa khơi thông dòng chảy vừa có nền nhà.

Chống sạt và xói

Nền cát rất dễ bị sóng mùa lũ khoét chân. Mái dốc quanh cụm thường được trồng cỏ, trồng tre, bạch đàn hoặc lát đá, có nơi làm kè. Đây là phần hay bị coi nhẹ nhất lúc đầu và cũng là phần hư hỏng nhiều nhất về sau.

Nhà ở và vốn vay

Hộ vào cụm tuyến được mua nền trả chậm và vay vốn ưu đãi để dựng nhà, chủ yếu là kiểu nhà khung bê tông hoặc khung thép, vách tường, mái tôn. Hộ rất nghèo, hộ chính sách được hỗ trợ thêm. Mẫu nhà thường nhỏ, đủ cho một gia đình sinh hoạt, có thể nâng cấp dần.

Những gì làm được và những gì còn vướng

Sau hai giai đoạn chính của chương trình, hàng nghìn cụm, tuyến đã được xây, đưa hàng trăm nghìn hộ ở vùng ngập sâu lên nền cao. Kết quả dễ thấy nhất là mỗi mùa lũ không còn cảnh sơ tán cả làng, số người chết vì lũ giảm mạnh so với giai đoạn trước. Trẻ ở trong cụm có trường gần, điểm giữ trẻ gần, ít phải đi học bằng xuồng.

Nhưng cũng có những bài học được nêu nhiều lần trong các đánh giá:

• Xa sinh kế. Người làm ruộng, đánh cá cần ở gần đồng, gần kênh. Cụm đặt xa thì người ta mua nền rồi vẫn ở lại bờ kênh cũ, hoặc bán lại nền.
• Hạ tầng đi sau nhà ở. Có nơi nền đã tôn, nhà đã dựng nhưng chưa có nước sạch, đường nội bộ, chỗ thoát nước, nên chưa hấp dẫn người dân.
• Mật độ cao, thiếu chỗ làm ăn. Lô đất nhỏ, không có chỗ nuôi gà vịt, chứa nông cụ, phơi lúa, khác hẳn lối sống quen thuộc.
• Xuống cấp. Mái dốc sạt, nhà tạm hư sau mười mấy năm, cần duy tu mà nguồn vốn không đều.

Từ những bài học này, cách làm về sau chú trọng hơn tới việc chọn vị trí gần nơi làm ăn, làm đồng bộ điện, nước, đường trước khi giao nền, và để người dân tham gia góp ý từ đầu.

Bên trong một cụm dân cư vượt lũ mùa nước nổi

Đến một cụm dân cư ở vùng biên giới vào tháng 9, có thể thấy một hòn đảo nhỏ giữa biển nước. Ruộng xung quanh chìm hẳn, chỉ còn ngọn tràm, ngọn bạch đàn nhô lên. Đường dẫn vào cụm có khi cũng ngập, phải đi xuồng hoặc đò máy từ đường lớn vào. Nhưng trong cụm, nhà khô, chợ nhỏ vẫn họp, trường vẫn dạy, trẻ vẫn chơi trên sân xi măng.

Bến xuồng là nơi đông nhất: xuồng đi giăng lưới, đặt lọp từ tờ mờ sáng, chiều về bán cá ngay tại bến. Nhà nào có ruộng thì mùa này nghỉ lúa, đi làm thuê hoặc làm nghề mùa nước. Cảnh ấy cho thấy tinh thần của cụm tuyến: nước vẫn mênh mông, chỉ có nỗi lo ngập nhà là được nhấc ra khỏi cuộc sống thường ngày.

Cụm tuyến và nhà ở chống lũ khác

Cụm tuyến không phải là lời giải duy nhất. Ở nơi ngập nông, nâng nền tại chỗ là đủ. Ở nơi nhà dân bám sông, nhà sàn cột bê tông cao hơn mực lũ vẫn hợp. Một số nơi thử nhà có sàn nổi, khi nước lên thì sàn nổi theo. Với miền Trung, nơi lũ lên nhanh, nhà có tầng trên hoặc gác cao làm chỗ trú vẫn là phương án phổ biến hơn.

Điểm chung của mọi kiểu là một nguyên tắc: chỗ ngủ, chỗ cất giấy tờ, chỗ để thuốc men phải ở trên mực lũ lớn từng xảy ra, chứ không phải trên mực lũ năm ngoái.

Góc nhìn hôm nay

Khi lũ có xu hướng thấp đi, một số người hỏi cụm tuyến có còn cần không. Câu trả lời của giới thuỷ lợi khá thống nhất: vẫn cần. Lũ thấp nhiều năm không có nghĩa là không có năm lũ lớn; một năm như 2000 hay 2011 lặp lại, những khu dân cư đã lên cao sẽ khỏi phải sơ tán. Ngoài ra, nền cao còn giúp chống ngập do triều cường và mưa lớn, hai mối lo ngày càng tăng.

Việc đáng làm hiện nay là nâng chất lượng cụm tuyến sẵn có: kè mái dốc, làm hệ thống thoát nước mưa, trồng cây xanh, mở chỗ sinh hoạt cộng đồng, đưa thêm sinh kế vào gần cụm. Người muốn tìm hiểu có thể đọc các báo cáo tổng kết chương trình cụm tuyến của các tỉnh An Giang, Đồng Tháp, hoặc ghé một cụm dân cư ở vùng biên giới vào mùa nước để thấy tận mắt.