Lúa nổi An Giang: giống lúa vươn theo nước lũ và vì sao còn rất ít

Lúa nổi là loại lúa nước sâu có khả năng vươn thân dài ra theo mực nước lũ, giữ bông lá luôn ở trên mặt nước, có cây dài tới ba, bốn mét. Ở Việt Nam, lúa nổi từng phủ phần lớn vùng trũng ngập sâu của Đồng bằng sông Cửu Long, nay chỉ còn rất ít, tập trung ở vùng Tri Tôn, Tịnh Biên thuộc An Giang. Đây là ví dụ rõ nhất về một cây trồng "sống chung với lũ" theo đúng nghĩa đen.

Lúa nổi khác lúa thường ở đâu

Lúa thường cao chừng một mét, chỉ chịu được ngập nông. Ngập quá ngọn vài ngày là cây chết. Lúa nổi thì có một phản xạ đặc biệt: khi nước dâng, cây kéo dài các lóng thân rất nhanh để ngọn lá không bị nhấn chìm. Các nghiên cứu về lúa nước sâu ở Nam Á và Đông Nam Á ghi nhận tốc độ vươn có thể tới hơn chục phân mỗi ngày khi nước lên nhanh.

Cơ chế được giới sinh học thực vật giải thích khá rõ: khi cây bị ngập, khí ethylene tích lại trong thân, kích hoạt nhóm gen làm các lóng dài ra. Gốc lúa vẫn bám đất, còn phần thân phía trên dài thêm như một sợi dây, mọc thêm rễ ở các đốt dưới nước để hút dinh dưỡng từ nước lũ.

Một vụ lúa nổi diễn ra thế nào

1. Gieo khô cuối mùa nắng. Khoảng tháng 4, tháng 5 dương lịch, khi đất còn khô hoặc mới có mưa đầu mùa, nông dân cày rồi sạ hạt xuống ruộng. Cây con mọc nhờ mưa.
2. Đón nước lũ. Từ tháng 7, nước lũ tràn đồng. Cây lúa đã đủ lớn để bắt đầu vươn theo nước. Mực nước lên tới đâu, thân lúa dài tới đó.
3. Trổ bông trên mặt nước. Khoảng tháng 9, tháng 10, đúng lúc nước cao nhất, lúa trổ bông. Ruộng lúa nổi lúc này giống một thảm xanh nổi bồng bềnh.
4. Gặt khi nước rút. Tháng 11, tháng 12, nước rút dần, thân lúa ngả rạp xuống ruộng. Người ta gặt tay, chủ yếu cắt lấy phần bông, phần rơm dài nằm lại trên đồng.

Trong suốt mùa lũ, ruộng lúa nổi gần như không cần chăm. Nước lũ mang phù sa, cỏ dại bị dìm chết, cá đồng vào ruộng kiếm ăn. Nhiều gia đình vừa có lúa vừa có cá, cua, ốc ngay trên một mảnh ruộng.

Vì sao lúa nổi gần như biến mất

Thập niên 1970, 1980, vùng ngập sâu đồng bằng còn trồng lúa nổi trên diện tích rất lớn, tính bằng hàng trăm nghìn héc ta. Từ cuối thập niên 1980 trở đi, diện tích giảm nhanh vì ba lý do chính:

• Năng suất thấp. Một vụ lúa nổi cho vài tấn mỗi héc ta trong khi hai vụ lúa cao sản cộng lại cho gấp nhiều lần.
• Đê bao và kênh mới. Hệ thống kênh, đê bao làm vùng trũng đủ khô để làm lúa đông xuân, hè thu. Ruộng không còn ngập sâu tự nhiên nên không cần giống lúa nổi.
• Thời gian dài. Sáu, bảy tháng mới có một vụ khiến người trồng khó xoay vòng vốn.

Đến những năm gần đây, lúa nổi chỉ còn ở vài vùng trũng giáp núi của An Giang, với diện tích tính bằng vài trăm héc ta hoặc ít hơn, tuỳ năm. Cùng với diện tích là sự mai một của các giống lúa nổi địa phương mà mỗi vùng từng giữ riêng.

Giá trị của lúa nổi hôm nay

Giữ không gian cho nước

Ruộng lúa nổi là ruộng không đê, mùa lũ nhận nước. Về mặt thuỷ lợi, đó là một vùng trữ lũ: góp phần giảm áp lực nước cho vùng hạ lưu, giữ phù sa ở lại đồng, cho nước ngấm bổ sung vào tầng nước ngầm.

Ít hoá chất, gạo đặc trưng

Vì gần như không dùng phân hoá học và thuốc trừ sâu, gạo lúa nổi thường được bán như một sản phẩm sạch, đặc sản. Hạt gạo có màu hơi đỏ, nhiều cám, thường được xay thành gạo lứt hoặc làm bánh, làm trà gạo rang. Giá bán cao hơn gạo thường bù một phần cho năng suất thấp.

Ngân hàng gen chịu ngập

Các giống lúa vươn theo nước là nguồn gen quý cho nghiên cứu giống chịu ngập trong bối cảnh lũ cực đoan. Giữ lại vùng lúa nổi cũng là giữ lại một kho gen sống.

Mô hình lúa nổi luân canh

Để lúa nổi có đường sống, các nhà khoa học ở Đại học An Giang và nhiều đơn vị khác đã thử mô hình luân canh: mùa lũ trồng lúa nổi, mùa khô trồng rau màu như ớt, dưa, mè, đậu trên cùng mảnh ruộng. Rơm lúa nổi để lại trên đồng làm lớp phủ giữ ẩm, phân huỷ thành phân bón cho vụ màu. Cây màu có thu nhập tốt, phần lúa nổi được coi như vụ "nghỉ đất" vẫn có thu.

Cách này không biến lúa nổi thành cây làm giàu, nhưng cho thấy một hướng đúng tinh thần thuận thiên: mùa nào thứ nấy, ruộng nhận nước khi lũ về, không đắp đê kín để làm vụ ba.

Lúa nước sâu ở các vùng châu thổ khác

Lúa nổi không phải đặc sản riêng của đồng bằng nước ta. Giới nông học xếp nó vào nhóm "lúa nước sâu", từng phổ biến ở hầu hết các châu thổ lớn có lũ dài ngày ở châu Á: đồng bằng sông Hằng – Brahmaputra ở Bangladesh và miền đông Ấn Độ, châu thổ Ayeyarwady ở Myanmar, vùng trũng sông Chao Phraya ở Thái Lan, ven Biển Hồ ở Campuchia. Ở Tây Phi, vùng châu thổ nội địa sông Niger ở Mali cũng có lúa trôi nổi, trong đó có cả giống lúa châu Phi.

Câu chuyện ở các nơi khá giống nhau: diện tích lúa nước sâu thu hẹp nhanh từ nửa sau thế kỷ 20, khi thuỷ lợi và giống lúa ngắn ngày lan rộng. Cũng chính từ các vùng này, các viện nghiên cứu lúa quốc tế đã thu thập giống và tìm ra cơ chế di truyền giúp cây vươn theo nước. Nhờ đó, người ta đã lai tạo được những giống lúa năng suất cao chịu được ngập ngắn ngày, giúp nông dân ở vùng hay bị lũ bất chợt đỡ mất trắng.

Góc nhìn hôm nay

Lúa nổi khó quay lại diện tích như xưa, và cũng không nên kỳ vọng như vậy. Nhưng trong định hướng phát triển vùng thượng nguồn Đồng bằng sông Cửu Long, nơi được khuyến khích trữ lũ và giảm lúa vụ ba, những mảnh ruộng lúa nổi còn lại có vai trò như một mẫu sống: chứng minh rằng sản xuất trong mùa nước là có thể, chỉ cần chấp nhận năng suất thấp hơn và bán được giá trị khác.

Người muốn thấy tận mắt có thể đến vùng Tri Tôn, Tịnh Biên (An Giang) vào tháng 9 đến tháng 11, khi lúa đang trổ trên mặt nước và vùng Bảy Núi bao quanh. Đi cùng người địa phương, mặc áo phao khi xuống xuồng, và tôn trọng ruộng của nông dân, không giẫm lên bờ, không bẻ bông làm ảnh.