Quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng là cách làm để chính người dân trong thôn, xã tự xác định mối nguy, chỗ yếu và nguồn lực của mình, rồi cùng chính quyền lập kế hoạch giảm rủi ro. Thay vì cán bộ ngồi văn phòng vẽ phương án, người dân đi khắp làng, vẽ bản đồ, kể lại các trận lũ cũ, chỉ ra nhà nào yếu, đường nào ngập trước. Ở Việt Nam, cách làm này được đẩy mạnh từ Đề án 1002 năm 2009 và tiếp tục qua các giai đoạn sau.
Tên viết tắt hay gặp trong tài liệu là QLRRTT-DVCĐ, tiếng Anh là CBDRM (community-based disaster risk management). Bài này giải thích ý tưởng, các công cụ thường dùng và cách một buổi đánh giá rủi ro ở thôn diễn ra.
Vì sao phải dựa vào cộng đồng
Cán bộ kỹ thuật biết mực nước báo động trên sông, nhưng chỉ người trong thôn mới biết con mương sau trường tiểu học tràn trước nửa tiếng, hay bà cụ ở cuối xóm không nghe được loa. Những hiểu biết rất địa phương này quyết định ai được sơ tán kịp.
Lý do thứ hai là sự tin tưởng. Một kế hoạch do chính người dân góp ý thì họ hiểu và làm theo; một kế hoạch dán từ trên xuống thường chỉ nằm trong ngăn kéo. Lý do thứ ba là thời gian: như phương châm bốn tại chỗ đã chỉ ra, những giờ đầu của thiên tai thuộc về người tại chỗ, nên năng lực của cộng đồng là lớp bảo vệ đầu tiên.
Trên thế giới, Khung hành động Hyogo (2005–2015) và tiếp theo là Khung Sendai về giảm nhẹ rủi ro thiên tai (2015–2030) do Liên Hợp Quốc thông qua đều nhấn mạnh vai trò cộng đồng và chính quyền cơ sở. Khung Sendai đặt bảy mục tiêu toàn cầu, trong đó có giảm số người chết và số người bị ảnh hưởng bởi thiên tai, tăng khả năng tiếp cận hệ thống cảnh báo sớm.
Chặng đường ở Việt Nam
- Trước năm 2009: nhiều tổ chức như Hội Chữ thập đỏ, các tổ chức phi chính phủ đã thử nghiệm cách làm dựa vào cộng đồng ở các tỉnh miền Trung và đồng bằng sông Cửu Long.
- Năm 2009: Thủ tướng phê duyệt Đề án “Nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng” (Quyết định 1002/QĐ-TTg), đặt mục tiêu triển khai ở các xã thường xuyên bị thiên tai.
- Năm 2013: Luật Phòng, chống thiên tai ra đời, khẳng định trách nhiệm và quyền tham gia của cộng đồng.
- Năm 2021: Đề án giai đoạn mới được phê duyệt (Quyết định 553/QĐ-TTg), tiếp tục mở rộng phạm vi và lồng ghép vào kế hoạch phát triển địa phương.
Hai mặt của đề án đi cùng nhau: nâng cao nhận thức (người dân hiểu rủi ro, biết cách tự bảo vệ) và quản lý rủi ro (cộng đồng tham gia đánh giá, lập kế hoạch, thực hiện).
Rủi ro được hiểu thế nào: công thức ba yếu tố
Trong quản lý rủi ro thiên tai, người ta thường dùng một cách nghĩ đơn giản: rủi ro tăng khi hiểm hoạ mạnh và tình trạng dễ bị tổn thương cao, và giảm khi năng lực của cộng đồng tốt.
| Yếu tố | Câu hỏi | Ví dụ ở một thôn ven sông |
|---|---|---|
| Hiểm hoạ | Thiên tai nào có thể xảy ra, mạnh đến đâu, khi nào? | Lũ tháng 10–11, có năm ngập trên 1 m; lốc xoáy đầu mùa mưa |
| Tình trạng dễ bị tổn thương | Ai, cái gì dễ bị thiệt hại? Vì sao? | Mười hai nhà tạm ở bãi bồi, bốn cụ già sống một mình, giếng nước thấp bị ngập |
| Năng lực | Cộng đồng có gì để chống đỡ? | Trường tiểu học hai tầng, năm chiếc thuyền, đội thanh niên biết bơi, hội phụ nữ hoạt động tốt |
Không thể làm lũ nhỏ đi, nhưng có thể giảm tình trạng dễ bị tổn thương (dời nhà khỏi bãi bồi, nâng giếng) và tăng năng lực (tập huấn, mua áo phao, lập danh sách người cần hỗ trợ). Đó là cái lõi của toàn bộ cách làm.
Các công cụ đánh giá rủi ro có sự tham gia
Bản đồ rủi ro thôn
Người dân cùng vẽ lên giấy khổ lớn hoặc mặt đất: đường, sông, nhà, trường, chỗ trũng, chỗ cao. Rồi đánh dấu vùng ngập, điểm sạt, nhà người già, nhà có thuyền, điểm sơ tán. Bản đồ vẽ tay không chính xác về tỷ lệ nhưng chứa thông tin mà bản đồ kỹ thuật không có.
Lịch sử thiên tai của làng
Mời các cụ cao tuổi kể lại những trận bão lũ lớn họ nhớ: năm nào, nước lên đến đâu, thiệt hại gì, làng đã làm gì. Dòng thời gian này cho thấy thiên tai có đang thay đổi không và kinh nghiệm cũ nào vẫn còn giá trị.
Lịch mùa vụ và thiên tai
Một bảng theo mười hai tháng: tháng nào gieo, tháng nào gặt, tháng nào có bão, lũ, hạn, rét. Đặt cạnh nhau sẽ thấy những tháng “chồng rủi ro”, ví dụ lúa chín đúng lúc lũ sớm về, để tính lịch thời vụ và kế hoạch thu hoạch.
Đi lát cắt
Một nhóm đi bộ theo một đường cắt ngang thôn, từ bờ sông lên đồi chẳng hạn, ghi nhận đất, nhà, cây, công trình và rủi ro ở từng đoạn. Đi tận nơi thường phát hiện điều mà ngồi họp không ai nghĩ ra.
Sơ đồ quan hệ tổ chức
Vẽ các vòng tròn tượng trưng cho tổ chức trong và ngoài thôn (ủy ban xã, trạm y tế, hội phụ nữ, trường học, doanh nghiệp gần đó), vòng to nhỏ theo mức quan trọng, xa gần theo mức gắn bó. Công cụ này giúp biết khi có thiên tai thì dựa vào ai.
Xếp hạng rủi ro
Liệt kê các rủi ro tìm được rồi cùng nhau xếp thứ tự ưu tiên, để chọn ra vài việc làm trước với nguồn lực có hạn.
Một buổi đánh giá ở thôn diễn ra thế nào
- Chuẩn bị: nhóm hỗ trợ cấp xã (thường đã qua tập huấn) cùng trưởng thôn mời người tham gia, chú ý có đủ nam, nữ, người già, thanh niên, người khuyết tật, đại diện các xóm.
- Thu thập: chia nhóm làm bản đồ, lịch sử thiên tai, lịch mùa vụ, đi lát cắt. Thường mất một đến hai ngày.
- Phân tích: tổng hợp, xác định ai và cái gì dễ bị tổn thương nhất, năng lực hiện có.
- Lập kế hoạch: đề xuất các biện pháp, phân loại việc cộng đồng tự làm, việc cần xã hỗ trợ, việc cần cấp trên đầu tư.
- Đưa vào kế hoạch của xã: kết quả được tổng hợp vào kế hoạch phòng chống thiên tai và phương án ứng phó của xã.
Kết quả thường là một danh sách việc rất cụ thể: dời ba hộ khỏi bãi bồi, xây bậc lên nhà văn hoá cho người đi xe lăn, mua mười áo phao cho đội thanh niên, lắp thêm một loa ở xóm cuối, dạy bơi cho trẻ em vào hè.
Những điều làm nên khác biệt
- Tiếng nói của phụ nữ và người yếu thế: phụ nữ thường nắm rõ ai trong xóm đang mang thai, ai ốm, nhà nào có trẻ nhỏ. Người khuyết tật biết đường nào họ không đi được. Một buổi họp chỉ có đàn ông lớn tuổi sẽ bỏ sót những điều này.
- Kế hoạch có người làm: mỗi việc trong kế hoạch có người phụ trách và thời hạn.
- Cập nhật hằng năm: thôn thay đổi, rủi ro thay đổi, bản đồ cần vẽ lại.
- Dùng tiếng nói địa phương: ở vùng dân tộc thiểu số, tài liệu và buổi họp cần có người phiên dịch hoặc người cùng dân tộc dẫn dắt.
Góc nhìn hôm nay: người dân có thể bắt đầu từ đâu
Không cần chờ dự án mới làm được. Một thôn có thể tự tổ chức một buổi tối ở nhà văn hoá, trải tờ giấy lớn, cùng vẽ bản đồ và đánh dấu nhà cần giúp khi lũ lên. Kết quả đưa cho trưởng thôn để chuyển lên xã.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể tìm đọc các tài liệu hướng dẫn quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng do cơ quan phòng chống thiên tai trung ương và Hội Chữ thập đỏ Việt Nam phát hành, cũng như văn bản Khung Sendai trên trang của Văn phòng Liên Hợp Quốc về giảm nhẹ rủi ro thiên tai (UNDRR).
Câu hỏi thường gặp
Quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng là gì?
Là cách làm để người dân trong thôn, xã tự đánh giá mối nguy, tình trạng dễ bị tổn thương và năng lực của mình, rồi cùng chính quyền lập và thực hiện kế hoạch giảm rủi ro. Người dân là chủ thể, không chỉ là người được thông báo.
Đề án 1002 là gì?
Là Đề án nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng, được Thủ tướng phê duyệt năm 2009 theo Quyết định 1002/QĐ-TTg. Đề án được tiếp nối bằng giai đoạn mới theo Quyết định 553/QĐ-TTg năm 2021.
Bản đồ rủi ro thiên tai cộng đồng vẽ những gì?
Vẽ đường, sông, nhà, công trình và đánh dấu vùng ngập, điểm sạt lở, nhà có người cần hỗ trợ, nhà có phương tiện, điểm sơ tán, đường sơ tán. Bản đồ do chính người dân vẽ nên chứa thông tin rất sát thực tế.
Rủi ro thiên tai gồm những yếu tố nào?
Thường xét ba yếu tố: hiểm hoạ (thiên tai có thể xảy ra), tình trạng dễ bị tổn thương (ai, cái gì dễ bị thiệt hại) và năng lực (cộng đồng có gì để chống đỡ). Giảm tổn thương và tăng năng lực là cách giảm rủi ro.
Khung Sendai là gì?
Là khung hành động về giảm nhẹ rủi ro thiên tai giai đoạn 2015–2030, được thông qua tại hội nghị của Liên Hợp Quốc ở Sendai, Nhật Bản năm 2015. Khung đặt bảy mục tiêu toàn cầu và bốn ưu tiên hành động, nhấn mạnh vai trò của cộng đồng và chính quyền địa phương.
