Nghề đánh bắt mùa nước nổi: lưới, lọp, dớn, vó và luật giữ nguồn cá

Nghề đánh bắt mùa nước nổi là việc khai thác cá, tôm, cua, ốc tự nhiên theo nước lũ tràn vào đồng ở Đồng bằng sông Cửu Long, mỗi năm kéo dài khoảng từ tháng 7 đến tháng 11. Người làm nghề dùng những ngư cụ truyền thống như lưới, lọp, dớn, đó, vó, câu giăng, mỗi thứ hợp với một loại cá và một thời điểm của con nước. Muốn nghề còn sống được thì nguồn cá phải còn, nên phần quan trọng không kém là luật giữ nguồn lợi.

Cá đến từ đâu theo mùa lũ

Sông Mê Kông là một trong những dòng sông giàu cá nước ngọt nhất thế giới. Nhiều loài cá có vòng đời gắn với nhịp lũ: cá bố mẹ đẻ ở thượng nguồn hoặc ở các vùng ngập đầu mùa mưa, trứng và cá bột trôi theo dòng nước xuống những cánh đồng ngập rộng như Biển Hồ Tonlé Sap và vùng thượng nguồn đồng bằng nước ta. Ở đó, nước ngập là bãi ăn khổng lồ: côn trùng, tép, rong, hạt lúa rơi.

Cá lớn nhanh trong mấy tháng nước nổi. Khi nước rút, chúng theo dòng tìm về kênh, sông, chỗ sâu. Đó chính là lúc người ta đặt ngư cụ chặn đường cá về. Cá linh là biểu tượng của nhịp này: đầu mùa có cá linh non nhỏ như ngón tay, cuối mùa có cá linh lớn béo, làm mắm, kho, nấu canh chua bông điên điển.

Bên cạnh cá linh, mùa nước còn có cá lóc, cá rô, cá trê, cá sặc, cá thát lát, cá chốt, cá mè vinh, tôm càng, cua đồng, ốc bươu, rắn, chuột đồng. Mỗi loài có cách bắt riêng.

Ngư cụ truyền thống của mùa nước

Điểm chung của ngư cụ truyền thống là chọn lọc: mắt lưới, khe đan, cỡ hom quyết định cá nhỏ có lọt ra được hay không. Người làm nghề lâu năm thường nói ngư cụ cũ "biết chừa". Đó chính là lý do chúng được giữ lại trong khi nhiều ngư cụ mới bị cấm.

Nghề cá mùa nước là nghề của ai

Ở vùng thượng nguồn như An Giang, Đồng Tháp, đánh bắt mùa nước từng là nguồn thu chính của hộ không có ruộng hoặc có ít ruộng. Một gia đình có chiếc xuồng nhỏ, vài chục cái lọp, vài tay lưới là đủ đi suốt mùa. Sáng sớm đi thăm lọp, kéo lưới; gần trưa mang cá ra bến bán cho thương lái; chiều vá lưới, chuẩn bị mồi.

Nghề này kéo theo cả một chuỗi: người đan lọp, đan đó ở các làng nghề; người làm mắm, làm khô; thương lái thu mua cá linh mang đi chợ xa. Mùa nước nổi vì thế không chỉ là mùa của ngư dân mà của cả làng ven sông.

Nguồn cá đang giảm và vì sao

Những người làm nghề lâu năm ở đầu nguồn đều có chung nhận xét: cá ít hơn hẳn so với mấy chục năm trước. Các nghiên cứu về thuỷ sản sông Mê Kông chỉ ra nhiều nguyên nhân chồng lên nhau:

• Lũ thấp và thất thường. Nước ít, ngập ngắn thì bãi ăn của cá nhỏ lại, cá bột không lớn kịp.
• Đường di cư bị chặn. Các đập thuỷ điện ở thượng nguồn và đê bao khép kín trong đồng làm cá khó đi lại giữa sông và đồng ngập.
• Khai thác quá mức. Bắt cá non đầu mùa, dùng lưới mắt quá nhỏ, dùng xung điện vét sạch cả cá con.
• Ô nhiễm. Thuốc bảo vệ thực vật từ ruộng thâm canh, nước thải sinh hoạt làm suy giảm sinh vật trong nước.

Luật giữ nguồn lợi: những điều người đánh bắt cần nhớ

Luật Thuỷ sản và các quy định đi kèm đặt ra nguyên tắc chung cho khai thác thuỷ sản nội địa. Không cần nhớ số điều, chỉ cần nắm mấy nguyên tắc:

• Cấm tuyệt đối dùng xung điện, chất nổ, chất độc để đánh bắt. Xung điện không chỉ giết cá con mà còn gây chết người: mỗi năm đều có người bị điện giật chết khi kích cá.
• Không dùng ngư cụ cấm như lưới có mắt quá nhỏ, đăng, đó chắn ngang toàn bộ dòng chảy của sông, kênh.
• Tôn trọng thời gian và vùng cấm khai thác do địa phương công bố, thường là nơi cá đẻ, đường cá di cư, mùa cá sinh sản.
• Hạn chế khai thác cá non, trong đó có cá linh non đầu mùa. Một số tỉnh vùng đầu nguồn đã có chủ trương vận động, hỗ trợ ngư dân không đánh bắt cá linh non.

Nhiều địa phương còn lập khu bảo tồn thuỷ sản trên đoạn sông, vùng đầm ngập, giao cho tổ cộng đồng cùng quản lý. Cộng đồng tự giữ nguồn cá của mình thường hiệu quả hơn chỉ trông vào kiểm tra.

An toàn khi đánh bắt mùa lũ

Đánh bắt mùa nước nổi là nghề nguy hiểm hơn người ta tưởng. Kênh trong đồng có chỗ sâu, nước chảy mạnh khi lũ lên nhanh hoặc lúc nước rút; ban đêm dễ va vào cọc, lục bình kẹt chân vịt; gió lớn trên đồng ngập rộng tạo sóng lật xuồng nhỏ. Mấy nguyên tắc người trong nghề dặn nhau:

• Luôn mặc áo phao trên xuồng, kể cả người bơi giỏi.
• Không đi một mình ban đêm; báo cho người nhà nơi đặt lọp, giờ dự kiến về.
• Không chở quá tải, không đứng dậy đột ngột trên xuồng nhỏ.
• Không mang trẻ em theo khi đi đánh bắt, không để trẻ tự ra bến thăm lọp.
• Gặp người rơi xuống nước thì ném phao, đưa sào, không nhảy xuống khi không có kỹ năng cứu hộ; gọi 112 hoặc 114 khi cần trợ giúp.

Góc nhìn hôm nay

Nghề cá mùa nước khó trở lại thời cá đầy đồng, nhưng vẫn có thể đứng vững nếu đi cùng những thay đổi lớn hơn: giữ không gian cho lũ, giảm đê bao khép kín, quản lý cộng đồng ở vùng bảo tồn, không bắt cá non. Người tiêu dùng cũng góp một phần: hạn chế mua cá linh non đầu mùa, chọn cá đúng mùa, đúng cỡ.

Ai muốn tìm hiểu sâu có thể tham khảo các nghiên cứu về nguồn lợi thuỷ sản của Uỷ hội sông Mê Kông, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thuỷ sản II, Khoa Thuỷ sản Đại học Cần Thơ, hoặc ghé các làng đan lọp, đan đó ven sông Tiền, sông Hậu để thấy đôi tay người thợ làm ra những ngư cụ biết chừa.