Lũ năm 2000 là trận lũ lớn nhất ở Đồng bằng sông Cửu Long trong nhiều thập niên: nước về sớm từ tháng 7, đỉnh lũ ở Tân Châu lên khoảng 5 m, cao hơn báo động III gần một mét, và ngập kéo dài nhiều tháng. Trận lũ làm hàng trăm người chết, phần lớn là trẻ em, và trở thành bước ngoặt khiến cả vùng chuyển hẳn sang cách sống chung với lũ. Đến nay, mực nước năm 2000 vẫn là mốc dùng để tính cao trình nền nhà, đường sá, cụm dân cư ở vùng thượng nguồn.
Vì sao lũ 2000 lớn bất thường
Điều làm lũ 2000 khác các năm lớn trước đó không chỉ ở độ cao mà ở thời điểm và độ dài. Bình thường, nước đồng bằng lên chậm từ tháng 7, ruộng hè thu kịp gặt trong tháng 8. Năm 2000, mưa lớn sớm trên lưu vực Mê Kông, nhất là ở Lào, Thái Lan và Campuchia, khiến lũ về đồng bằng sớm hơn bình thường vài tuần, mực nước lên nhanh ngay từ giữa tháng 7.
Biển Hồ Tonlé Sap, vốn là hồ điều hoà tự nhiên làm hiền dòng lũ, năm đó đầy sớm. Khi hồ đã đầy mà mưa thượng nguồn vẫn tiếp tục, phần nước thừa đổ thẳng xuống hạ lưu. Dòng chảy tràn qua biên giới vào Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên cũng rất lớn. Lũ cũng gây ngập nặng ở Campuchia cùng năm.
Ở phía Việt Nam, mực nước trên báo động III kéo dài nhiều tuần, đỉnh lũ ở Tân Châu ghi được vào tháng 9 quanh mức 5,06 m, là một trong những mức cao nhất từng đo ở trạm này. Nước rút chậm, nhiều vùng trũng ngập tới cuối tháng 11.
Diễn biến chính theo thời gian
- Giữa tháng 7. Nước ở đầu nguồn lên nhanh bất thường, sớm hơn lịch thời vụ. Nhiều cánh đồng lúa hè thu chưa kịp gặt, nông dân phải gặt chạy lũ, có nơi mất trắng.
- Tháng 8. Mực nước vượt báo động III ở các trạm đầu nguồn. Dòng tràn biên giới đổ mạnh vào vùng trũng, nhiều đê bao bị tràn hoặc vỡ.
- Tháng 9. Đỉnh lũ. Phần lớn diện tích vùng thượng nguồn chìm trong nước, nhiều tuyến đường bị chia cắt, trường học phải nghỉ dài ngày, hàng chục nghìn hộ phải sơ tán hoặc sống trên sàn tạm, trên xuồng.
- Tháng 10 – 11. Nước rút chậm. Nhiều nơi phải chờ tới cuối năm mới xuống giống được vụ đông xuân.
Thiệt hại: con số đau nhất là trẻ em
Thiệt hại vật chất của lũ 2000 rất lớn: hàng trăm nghìn ngôi nhà bị ngập, nhiều tuyến đường, trường học, trạm y tế hư hỏng, diện tích lúa và hoa màu bị mất đáng kể. Nhưng điều khiến trận lũ này được nhắc tới mãi là số người chết, hàng trăm người ở các tỉnh đồng bằng, và trẻ em chiếm phần lớn.
Phần lớn các ca đuối nước không xảy ra vì nước lũ ập đến bất ngờ, mà trong những ngày nước ngập kéo dài: trẻ ở nhà một mình khi cha mẹ đi làm, trẻ rơi từ sàn nhà xuống nước, trẻ tự đi học bằng xuồng nhỏ, trẻ tắm sông. Đây là bài học then chốt: với lũ đồng bằng, rủi ro chính đến từ việc sống quá lâu cạnh nước sâu mà thiếu người trông, thiếu chỗ ở cao.
So sánh với các trận lũ lớn khác
| Năm | Đặc điểm nổi bật | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1961 | Lũ rất lớn, thường được nhắc là một trong những năm lũ cao nhất thế kỷ 20 | Số liệu và hệ thống đo đạc thời đó còn hạn chế |
| 1978 | Lũ lớn, ngập sâu và rộng | Gây thiệt hại nặng cho sản xuất nông nghiệp |
| 1996 | Lũ lớn sau nhiều năm mở rộng đê bao | Bắt đầu thúc đẩy các thảo luận về sống chung với lũ |
| 2000 | Lũ về sớm, cao, kéo dài; đỉnh Tân Châu khoảng 5 m | Thiệt hại về người lớn nhất, thành mốc thiết kế |
| 2001 | Lũ lớn ngay năm sau | Củng cố quyết tâm làm cụm tuyến, kiểm soát lũ |
| 2011 | Lũ lớn sau chuỗi năm lũ nhỏ | Thiệt hại về người thấp hơn nhiều nhờ các chương trình sau năm 2000 |
So sánh 2000 với 2011 cho thấy hiệu quả của mười năm thay đổi cách làm: mực nước 2011 cũng vượt báo động III, nhưng nhờ cụm tuyến, điểm giữ trẻ, đê bao, cảnh báo sớm tốt hơn, số người chết đã giảm rất mạnh.
Những gì đã thay đổi sau lũ 2000
Lấy mực lũ 2000 làm mốc
Mực nước năm 2000 tại từng nơi được dùng làm cơ sở để tính cao trình nền cụm tuyến dân cư, mặt đường chính, nền trường học, trạm y tế. Nhiều nơi còn kẻ vạch đánh dấu mực nước năm 2000 trên tường công trình công cộng, để người dân nhìn là biết nếu lũ lớn lặp lại, nước sẽ lên tới đâu.
Chương trình cụm tuyến dân cư
Chỉ sau một năm, chương trình xây dựng cụm, tuyến dân cư và nhà ở vùng ngập lũ được triển khai, đưa hàng trăm nghìn hộ ở vùng ngập sâu lên nền cao qua nhiều giai đoạn.
Kiểm soát lũ vùng thượng nguồn
Các công trình điều tiết dòng tràn biên giới, kênh thoát lũ ra biển Tây ở Tứ giác Long Xuyên, kênh dẫn lũ ở Đồng Tháp Mười được hoàn thiện, giúp nước vào đồng đúng lúc và có đường ra.
Bảo vệ trẻ em
Điểm giữ trẻ mùa lũ, chương trình dạy bơi, áo phao cho học sinh đi đò được mở rộng ở các tỉnh vùng lũ. Đây là thay đổi trực tiếp nhất xuất phát từ nỗi đau năm 2000.
Cảnh báo và tổ chức
Bản tin lũ được phát đều đặn và sớm hơn, phương châm bốn tại chỗ được áp dụng, xã nào cũng có phương án sơ tán, danh sách hộ cần hỗ trợ.
Góc nhìn hôm nay
Đã hơn hai mươi lăm năm, nhiều người trẻ ở đồng bằng chưa từng thấy một mùa lũ như năm 2000, vì những năm gần đây lũ thường thấp. Đây vừa là điều may, vừa là rủi ro: ký ức về lũ lớn phai đi, người ta dễ xây nhà ở chỗ trũng, lấn hành lang thoát lũ, bỏ bê đê bao, bỏ điểm giữ trẻ.
Lũ 2000 nhắc rằng mức nước thiết kế phải là mức lũ lớn đã từng xảy ra, không phải mức của năm ngoái. Ai muốn tìm hiểu thêm có thể tìm các báo cáo tổng kết lũ năm 2000 của Ban Chỉ đạo phòng chống lụt bão trung ương thời đó, các nghiên cứu của Uỷ hội sông Mê Kông về lũ năm 2000 trên toàn lưu vực, hoặc hỏi chuyện những người lớn tuổi ở An Giang, Đồng Tháp: hầu như nhà nào cũng còn nhớ nước năm đó lên tới đâu trên vách nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Lũ năm 2000 ở miền Tây lớn cỡ nào?
Đỉnh lũ ở Tân Châu lên khoảng 5,06 m, cao hơn báo động III gần một mét, là một trong những mức cao nhất từng đo. Lũ về sớm từ tháng 7 và ngập kéo dài tới tháng 11 ở nhiều vùng trũng.
Vì sao lũ năm 2000 gây nhiều thiệt hại về người?
Lũ đến sớm, ngập sâu và kéo dài trong khi nhiều hộ còn sống trên bờ kênh thấp, trẻ nhỏ ở nhà một mình khi cha mẹ đi làm. Phần lớn người chết là trẻ em đuối nước trong những ngày nước ngập kéo dài.
Mức lũ năm 2000 được dùng để làm gì?
Mực nước năm 2000 tại từng nơi được dùng làm mốc tính cao trình nền cụm tuyến dân cư, đường giao thông chính, trường học và trạm y tế ở vùng thượng nguồn Đồng bằng sông Cửu Long. Nhiều nơi kẻ vạch đánh dấu mực nước này trên tường công trình.
Lũ 2000 và lũ 2011 khác nhau thế nào?
Cả hai đều là lũ lớn vượt báo động III, nhưng năm 2011 số người chết thấp hơn nhiều. Khác biệt đến từ cụm tuyến dân cư, điểm giữ trẻ, đê bao và cảnh báo sớm được xây dựng trong mười năm sau lũ 2000.
Lũ lớn như năm 2000 có thể lặp lại không?
Có thể, dù những năm gần đây lũ thường thấp. Mưa cực đoan trên lưu vực Mê Kông vẫn có thể gây lũ lớn, nên cao trình nền nhà và công trình vẫn nên tính theo mức lũ lớn đã từng xảy ra.
