Hành lang bảo vệ đê là gì: những việc cấm làm gần chân đê và vì sao

Hành lang bảo vệ đê là dải đất tính từ chân đê trở ra hai phía, cùng với thân đê tạo thành phạm vi bảo vệ đê. Trong phạm vi này không được xây nhà, đào ao giếng, khai thác đất cát, đổ phế thải hay cho xe quá tải trọng chạy trên đê. Mỗi điều cấm đều có lý do kỹ thuật: chúng làm mỏng lớp đất giữ nền, tạo đường cho nước thấm hoặc gây lún nứt thân đê đúng lúc lũ về.

Nhiều người sống ven đê từng thắc mắc vì sao xây một căn nhà nhỏ sát chân đê cũng bị lập biên bản, trong khi mảnh đất đó là của gia đình từ đời ông bà. Câu trả lời nằm ở cách con đê đứng vững. Bài này giải thích hành lang bảo vệ đê rộng bao nhiêu, những việc bị cấm và vì sao chúng nguy hiểm.

Phạm vi bảo vệ đê gồm những gì

Theo Luật Đê điều năm 2006, phạm vi bảo vệ đê gồm thân đê, các công trình phụ trợ của đê như cống qua đê, điếm canh đê, kho bãi vật tư dự trữ, và hành lang bảo vệ đê ở cả hai phía. Bãi sông và lòng sông không nằm trong hành lang, nhưng việc sử dụng chúng cũng bị quản lý chặt vì liên quan tới khả năng thoát lũ.

Chiều rộng hành lang phụ thuộc cấp đê, loại đê và việc đoạn đê đó có đi qua khu dân cư, đô thị hay không. Những mốc thường được nêu trong luật như sau; đê cấp đặc biệt có quy định riêng, và luật đã được sửa đổi, bổ sung năm 2020 nên chi tiết từng đoạn cần đối chiếu văn bản hiện hành:

Ngoài thực địa, hành lang được đánh dấu bằng hệ thống cọc mốc chỉ giới. Muốn biết chính xác mảnh đất của mình có nằm trong hành lang hay không, cách chắc nhất là hỏi hạt quản lý đê hoặc ủy ban nhân dân xã, nơi lưu bản đồ cắm mốc.

Những việc bị cấm và vì sao

Nhìn bảng này sẽ thấy các điều cấm không phải ngẫu nhiên. Chúng tương ứng gần như một đối một với những sự cố đê điều kinh điển: mạch đùn, thẩm lậu, sạt trượt, lỗ rò, xói chân.

Xe trên đê: chuyện tưởng nhỏ

Nhiều tuyến đê được dùng làm đường giao thông, có đoạn rải nhựa, bê tông, xe chạy cả ngày. Việc kết hợp đê với giao thông có lợi: mặt đê cứng hoá chống xói khi nước tràn, xe cứu hộ đến nhanh khi có sự cố. Nhưng đê không phải là đường bộ thông thường.

Thân đê là đất đắp, khi lũ cao nó ngấm nước và yếu đi. Xe tải nặng chạy liên tục làm lún võng mặt đê, nứt dọc ở vai đê, rung động lan xuống thân. Vì vậy trên đê có biển hạn chế tải trọng, có nơi có rào chắn chiều cao, và trong mùa lũ, khi báo động ở mức cao, cơ quan chức năng có thể cấm xe tải lưu thông trên các đoạn đê nhất định. Người lái xe nên coi những biển hạn chế này như một phần của việc giữ đê, không phải sự phiền hà.

Những việc được làm, nhưng phải xin phép

Không phải mọi hoạt động trong phạm vi bảo vệ đê đều bị cấm tuyệt đối. Một số việc được làm nếu có giấy phép và theo đúng điều kiện kỹ thuật:

• Xây dựng cống qua đê, trạm bơm, bến thuyền, công trình phục vụ phòng chống lũ.
• Làm đường giao thông trên đê hoặc đường lên xuống đê đúng thiết kế.
• Khoan, đào để khảo sát địa chất, sửa chữa đường ống, cáp đã có.
• Xây dựng công trình ở bãi sông theo quy hoạch được duyệt, không làm cản trở thoát lũ.

Một số hoạt động lại được khuyến khích, như trồng tre, trồng cây chắn sóng ở phía sông trong hành lang, trồng cỏ bảo vệ mái đê, hay giữ mái đê sạch cây dại. Hàng tre chắn sóng trước đê là hình ảnh quen thuộc ở đồng bằng Bắc Bộ, giúp giảm sóng đánh vào mái đê khi nước lên.

Nhà có sẵn trong hành lang thì sao

Ở nhiều nơi, nhà dân đã có trong hành lang từ trước khi các quy định hiện nay ra đời. Nguyên tắc chung là những công trình đó không được cơi nới, xây thêm; nếu ảnh hưởng tới an toàn đê thì phải di dời theo kế hoạch của địa phương, có chính sách hỗ trợ theo quy định. Việc xử lý cụ thể khác nhau tuỳ từng trường hợp và từng thời kỳ.

Với gia đình đang sống trong hoặc gần hành lang, điều thực tế nhất là hỏi rõ ủy ban xã về vị trí cọc mốc trước khi sửa chữa, xây dựng bất cứ thứ gì, và tuyệt đối không đào ao, giếng, hố móng sâu sát chân đê. Một cái giếng khoan tưởng vô hại có thể là đường dẫn nước có áp lên mặt đất khi lũ cao.

Góc nhìn hôm nay: hành lang là phần của con đê

Người làm thuỷ lợi hay nói con đê không chỉ là phần đất nhô lên mà ta nhìn thấy. Nền đất bên dưới, dải đất hai bên chân, lớp sét phủ ruộng phía đồng, bãi sông phía trước đều tham gia giữ nước. Hành lang bảo vệ là cách luật giữ cho những phần không nhìn thấy đó còn nguyên.

Ai muốn tìm hiểu kỹ có thể đọc Luật Đê điều năm 2006 và các văn bản hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về quản lý, bảo vệ đê, Luật Phòng, chống thiên tai năm 2013 sửa đổi năm 2020. Nhiều xã ven đê niêm yết bản đồ cắm mốc chỉ giới hành lang bảo vệ đê tại trụ sở, có thể đến xem trực tiếp. Khi thấy có người đào bới, đổ phế thải, xây dựng trái phép trên đê, người dân có thể báo cho hạt quản lý đê hoặc ủy ban xã.