Hậu cần tại chỗ là việc lo trước lương thực, nước uống, thuốc men, chỗ ở, ánh sáng và nhiên liệu ngay tại địa bàn, để người sơ tán và lực lượng ứng phó sống được qua những ngày thiên tai mà không phải chờ hàng từ ngoài vào. Với những thôn dễ bị chia cắt khi lũ về hoặc khi sạt lở cắt đường, hậu cần tại chỗ quyết định cả thôn có cầm cự được năm bảy ngày hay không.
Đây là chữ cuối trong phương châm bốn tại chỗ, nhưng thường lại là chữ bị lo muộn nhất. Bài này nói về hậu cần ở tầm thôn, xã; việc dự trữ trong từng gia đình là chuyện riêng của mỗi nhà, chỉ nhắc qua ở đây.
Thôn bị chia cắt: bài toán riêng
Ở miền núi phía Bắc và miền Trung, nhiều thôn chỉ có một con đường vào, qua ngầm tràn hoặc men theo sườn đồi. Một đêm mưa lớn có thể khiến ngầm ngập, taluy sạt, cầu treo hư hỏng. Ở đồng bằng sông Cửu Long và vùng trũng Bắc Trung Bộ, nước lên bao quanh làng, chỉ đi lại được bằng thuyền. Khi đó, thôn trở thành một hòn đảo.
Thời gian bị chia cắt có khi chỉ vài giờ, có khi nhiều ngày. Sau đợt lũ và sạt lở lớn ở miền Trung cuối năm 2020, nhiều thôn ở vùng núi bị cô lập nhiều ngày, hàng cứu trợ phải mang bộ hoặc thả bằng trực thăng. Những thôn đã có sẵn gạo, mì, nước, thuốc trong nhà văn hoá thì đỡ khổ hơn hẳn.
Vì thế các công điện chỉ đạo ứng phó mưa lũ thường yêu cầu địa phương dự trữ lương thực, thực phẩm, thuốc men, nhu yếu phẩm cho các khu vực có nguy cơ bị chia cắt, với thời gian thường được nêu khoảng năm đến bảy ngày, nơi xa xôi có thể lâu hơn.
Năm nhóm hậu cần cần lo
| Nhóm | Thứ cần có | Lưu ý |
|---|---|---|
| Lương thực | Gạo, mì gói, lương khô, muối, nước mắm, dầu ăn, sữa cho trẻ nhỏ | Để nơi khô ráo, kê cao, chống chuột; ưu tiên thứ nấu nhanh hoặc ăn ngay |
| Nước uống | Bình nước đóng sẵn, viên hoặc dung dịch khử trùng nước, dụng cụ lọc đơn giản | Lũ làm giếng, bể ngầm nhiễm bẩn; nước mưa hứng sạch là nguồn dự phòng |
| Thuốc và y tế | Thuốc hạ sốt, tiêu chảy, oresol, thuốc sát trùng, băng gạc, thuốc ngoài da | Trạm y tế lập danh sách người bệnh mãn tính cần thuốc đều đặn |
| Chỗ ở và giữ ấm | Bạt, chiếu, chăn, màn, áo mưa | Vùng núi mùa lũ cuối năm có thể rét, trẻ em và người già dễ nhiễm lạnh |
| Ánh sáng, năng lượng, liên lạc | Đèn sạc, đèn pin, pin, máy phát nhỏ, nhiên liệu, sạc dự phòng | Mất điện là chuyện gần như chắc chắn; cần cách sạc điện thoại để giữ liên lạc |
Tính lượng dự trữ: một phép tính đơn giản
Cách ước lượng thô cho một thôn:
- Gạo: mỗi người lớn khoảng 0,4–0,5 kg gạo mỗi ngày là mức thường dùng khi tính khẩu phần. Thôn 300 người, dự trữ 5 ngày cần khoảng 600–750 kg.
- Nước uống: theo tiêu chuẩn nhân đạo Sphere, nước uống tối thiểu khoảng 2,5–3 lít mỗi người mỗi ngày, cao hơn khi trời nóng hoặc lao động nặng. Tổng nhu cầu cho uống, nấu và vệ sinh cá nhân tối thiểu khoảng 15 lít.
- Thuốc: theo danh sách người bệnh mãn tính và số trẻ em, người già.
Không phải mọi thứ đều phải trữ ở kho chung. Phần lớn gạo vẫn nằm trong nhà dân; hậu cần tại chỗ của thôn tập trung vào phần cho người sơ tán, hộ nghèo, người già neo đơn và lực lượng ứng phó.
Ba cách tổ chức dự trữ ở thôn, xã
Kho chung ở nhà văn hoá hoặc trường học
Phù hợp với những thứ để lâu được: bạt, chăn, đèn, thuốc sơ cứu, nước đóng bình. Gạo và đồ ăn để lâu dễ hỏng, mọt, chuột phá, nên chỉ trữ trong mùa mưa bão rồi luân chuyển.
Thoả thuận với cửa hàng trong thôn
Nhiều xã ký hoặc thống nhất với tiệm tạp hoá, đại lý gạo trên địa bàn: trước mùa lũ tiệm nhập dư hàng, khi có lệnh thì xã lấy trước, thanh toán sau. Cách này giữ hàng luôn tươi mới và không tốn kho.
Dự trữ phân tán trong dân
Trước mùa mưa bão, thôn vận động mỗi hộ tự trữ đủ dùng vài ngày, đồng thời phân công vài hộ khá giả, nhà cao ráo trữ thêm để chia cho hộ khó khăn khi cần. Cách này tận dụng được sự tương trợ sẵn có trong làng.
Thực tế, xã tốt thường kết hợp cả ba.
Bếp ăn tại điểm sơ tán và cho lực lượng ứng phó
Khi sơ tán tập trung, bữa ăn đầu tiên thường là bữa tối ngay hôm đó. Hội phụ nữ, đoàn thanh niên ở nhiều nơi đảm nhận bếp ăn. Một số điều giúp bếp chạy trơn tru:
- Có người phụ trách bếp được ghi tên trong phương án, biết lấy gạo ở đâu, nồi niêu ở đâu.
- Bếp đặt ở chỗ thông gió, không đặt bếp than, bếp gas trong phòng kín có người ngủ.
- Ưu tiên món dễ nấu số lượng lớn: cơm, cháo, mì, canh; cơm nắm cho đội canh đê, đội tuần tra mang theo.
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi nấu và chia đồ ăn, vì dịch tiêu chảy rất dễ bùng phát ở nơi đông người, thiếu nước sạch.
- Chú ý trẻ nhỏ cần sữa, cháo; người già cần đồ mềm; người bệnh có chế độ ăn riêng.
Lực lượng ứng phó, như đội canh đê thức trắng hay đội tuần tra ngầm tràn, cũng cần được tính vào hậu cần. Họ làm việc ngoài trời, ướt lạnh nhiều giờ, cần đồ ăn nóng, nước uống và chỗ nghỉ thay ca.
Nước sạch khi lũ: thứ thiếu đầu tiên
Nghịch lý của mùa lũ là xung quanh toàn nước mà thiếu nước uống. Giếng khơi, bể ngầm bị nước lũ tràn vào; hệ thống cấp nước có thể ngừng vì mất điện hoặc đường ống vỡ. Hậu cần tại chỗ cần tính:
- Nước đóng bình dự trữ cho vài ngày đầu ở điểm sơ tán.
- Hoá chất khử trùng nước được y tế hướng dẫn liều dùng.
- Thùng chứa sạch để hứng nước mưa.
- Kế hoạch nhận máy lọc nước lưu động hoặc xe chở nước khi có chi viện.
Liên lạc: hậu cần cho thông tin
Thôn bị chia cắt cần giữ được liên lạc với xã để báo tình hình, xin hỗ trợ khi có người ốm nặng. Nên chuẩn bị:
- Một vài sạc dự phòng đầy pin, máy phát nhỏ để sạc điện thoại.
- Biết chỗ nào trong thôn còn bắt được sóng khi trạm phát sóng gần nhất mất điện.
- Bộ đàm nếu có, đã thống nhất kênh với xã.
- Danh sách số điện thoại khẩn cấp in ra giấy, phòng khi điện thoại hết pin: 112 cứu nạn, 113 công an, 114 cứu hộ cứu nạn của lực lượng phòng cháy chữa cháy, 115 cấp cứu y tế.
Góc nhìn hôm nay: điều mỗi thôn có thể làm trước mùa lũ
- Xác định thôn mình có nguy cơ bị chia cắt không, từ hướng nào, thường kéo dài bao lâu.
- Lập danh sách người cần ưu tiên: người già neo đơn, người bệnh mãn tính, phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh.
- Thống nhất nơi để kho chung và người giữ chìa.
- Thoả thuận với cửa hàng trong thôn về việc nhập thêm hàng mùa lũ.
- Vận động mỗi hộ tự trữ đủ dùng vài ngày, hộ khá giúp hộ khó.
- Sau mùa lũ, họp lại xem thiếu gì để năm sau bổ sung.
Câu hỏi thường gặp
Hậu cần tại chỗ trong phòng chống thiên tai là gì?
Là việc chuẩn bị sẵn lương thực, nước uống, thuốc men, chỗ ở, ánh sáng và nhiên liệu ngay tại địa phương cho người sơ tán và lực lượng ứng phó. Đây là một trong bốn thành phần của phương châm bốn tại chỗ.
Thôn có nguy cơ bị chia cắt nên dự trữ bao nhiêu ngày?
Các văn bản chỉ đạo ứng phó mưa lũ thường yêu cầu dự trữ khoảng năm đến bảy ngày cho khu vực có nguy cơ bị chia cắt. Nơi xa xôi, đường vào khó sửa có thể cần lâu hơn, tuỳ kinh nghiệm các đợt lũ trước.
Mỗi người cần bao nhiêu nước uống mỗi ngày khi sơ tán?
Theo tiêu chuẩn nhân đạo Sphere, nước uống tối thiểu khoảng 2,5–3 lít mỗi người mỗi ngày, nhiều hơn khi trời nóng. Tính cả nấu ăn và vệ sinh cá nhân, mức tối thiểu khoảng 15 lít mỗi người mỗi ngày.
Vì sao lũ lụt lại thiếu nước sạch?
Vì nước lũ tràn vào giếng, bể chứa làm nhiễm bẩn, còn hệ thống cấp nước có thể ngừng do mất điện hoặc vỡ ống. Cần dự trữ nước đóng bình, hoá chất khử trùng và thùng hứng nước mưa sạch.
Ai lo bếp ăn ở điểm sơ tán?
Thường do hội phụ nữ, đoàn thanh niên hoặc người được phân công trong phương án của xã đảm nhận. Lương thực lấy từ kho dự trữ, cửa hàng đã thoả thuận hoặc hàng hỗ trợ từ cấp trên.
