Điểm giữ trẻ mùa lũ ở Đồng bằng sông Cửu Long: vì sao vùng nước nổi cần có

Điểm giữ trẻ mùa lũ là nơi trông giữ trẻ nhỏ tập trung trong những tháng nước nổi ở vùng ngập Đồng bằng sông Cửu Long, để trẻ không ở nhà một mình sát mép nước khi cha mẹ đi làm. Mô hình này được mở rộng từ sau trận lũ năm 2000, khi số trẻ em đuối nước cao tới mức trở thành nỗi đau chung của cả vùng. Cùng với dạy bơi, áo phao và đưa đón học sinh an toàn, đây là cách cộng đồng giữ trẻ qua mùa lũ.

Vì sao trẻ vùng lũ dễ đuối nước

Ở vùng ngập sâu, nhà nằm sát kênh, sân trước có khi chính là bến nước. Mùa lũ, nước lên gần sàn nhà, có nơi tràn vào gầm. Một đứa trẻ hai, ba tuổi chỉ cần bò ra khỏi tầm mắt người lớn vài phút là đã có thể rơi xuống nước. Đuối nước ở trẻ nhỏ diễn ra rất nhanh và thường lặng lẽ: không vùng vẫy, không kêu cứu như người ta hình dung.

Mùa nước nổi lại là mùa người lớn bận nhất: đi đánh bắt từ sáng sớm, đi làm thuê, đi chở hàng. Trẻ lớn hơn bị giao trông em, hoặc tự ra bến chơi, tắm sông, câu cá. Lũ năm 2000 làm hàng trăm người chết ở đồng bằng, và trẻ em chiếm phần lớn. Phần lớn các ca không xảy ra lúc lũ đỉnh mà vào những ngày bình thường của mùa nước, ngay cạnh nhà.

Điểm giữ trẻ mùa lũ hoạt động ra sao

Mô hình mỗi nơi một kiểu, nhưng có những điểm chung:

• Địa điểm cao ráo, có rào. Thường là phòng học tiểu học, mầm non, nhà văn hoá ấp, có khi là nhà dân rộng trên nền cao. Có hàng rào hoặc lan can ngăn trẻ ra mép nước.
• Người trông. Giáo viên mầm non, cô nuôi dạy trẻ được tập huấn, hoặc phụ nữ trong ấp được hội phụ nữ, đoàn thanh niên chọn và đào tạo ngắn ngày về trông trẻ, sơ cứu.
• Thời gian. Mở trong các tháng nước cao, thường từ khoảng tháng 8 đến tháng 11, cả ngày để khớp giờ đi làm của cha mẹ.
• Kinh phí. Kết hợp ngân sách địa phương, quỹ phòng chống thiên tai, tổ chức xã hội và phần đóng góp nhỏ của phụ huynh, có nơi miễn phí cho hộ nghèo.
• Đưa đón. Ở chỗ đường ngập, trẻ được đưa đón bằng xuồng, đò có người lớn lái và áo phao cho từng trẻ.

Mục tiêu của điểm giữ trẻ rất cụ thể: trong giờ cha mẹ vắng nhà, không có trẻ dưới sáu tuổi nào ở một mình gần nước.

Những lớp bảo vệ khác đi kèm

Điểm giữ trẻ chỉ là một lớp. Giới làm phòng chống đuối nước trẻ em thường nói đến nhiều lớp chồng lên nhau, lớp này hở thì lớp kia đỡ:

Dạy bơi cho trẻ vùng lũ

Nghe có vẻ lạ, nhưng nhiều trẻ sống cạnh sông lại không biết bơi, vì cha mẹ sợ nên cấm xuống nước, hoặc không ai dạy bài bản. Các chương trình dạy bơi an toàn cho học sinh ở đồng bằng thường dùng hồ bơi lắp ghép đặt trong sân trường, hoặc khoanh vùng nước tĩnh, nông có người hướng dẫn.

Bài học không chỉ là kiểu bơi, mà là kỹ năng tự cứu: nổi ngửa để thở, bám vào vật nổi, không hoảng loạn, gọi người lớn. Trẻ còn được dạy điều quan trọng nhất: thấy bạn rơi xuống nước thì gọi người lớn và ném vật nổi, không nhảy xuống kéo bạn. Rất nhiều vụ đuối nước nhiều trẻ cùng lúc xảy ra vì một em nhảy xuống cứu em khác.

Kỹ năng bơi không thay được việc trông giữ. Trẻ biết bơi vẫn có thể đuối nước khi bị chuột rút, khi nước chảy xiết hoặc kẹt trong lục bình. Với trẻ dưới sáu tuổi, người lớn luôn phải ở trong tầm tay.

Đưa đón học sinh mùa nước

Ở những ấp mà đường đến trường bị ngập vài tháng, trường và xã thường tổ chức đò đưa đón học sinh. Một chuyến đò an toàn cần mấy điều tối thiểu:

• Người lái có kinh nghiệm, không uống rượu, không chở quá số người cho phép.
• Đủ áo phao cho mọi trẻ, áo vừa cỡ, cài khoá đầy đủ trước khi rời bến.
• Không chạy khi gió lớn, mưa giông; có giờ xuất phát cố định để phụ huynh biết.
• Có danh sách học sinh mỗi chuyến, điểm danh khi lên và khi xuống.
• Bến đón trả có lối lên xuống chắc chắn, không bắt trẻ lội nước.

Ở nhiều nơi, khi lũ lên cao, trường còn chủ động điều chỉnh giờ học hoặc cho trẻ ở những điểm học gần nhà để giảm số chuyến đò.

Mở một điểm giữ trẻ trong ấp cần chuẩn bị gì

Với ban chỉ huy phòng chống thiên tai cấp xã và các đoàn thể, việc mở điểm giữ trẻ nên bắt đầu từ trước mùa nước một hai tháng, không đợi nước lên mới lo. Một danh sách việc tối thiểu:

1. Lập danh sách trẻ. Cán bộ ấp rà các hộ có trẻ dưới sáu tuổi sống sát kênh, hộ có cha mẹ đi làm xa trong mùa lũ, ưu tiên những nhà không có ông bà ở cùng.
2. Chọn chỗ và kiểm tra an toàn. Nền cao hơn mực lũ lớn, có rào hoặc lan can, nhà vệ sinh, nước uống sạch, không có ao, hố, lu nước không đậy ở gần.
3. Chọn và tập huấn người trông. Mỗi người không trông quá nhiều trẻ; ai cũng biết sơ cứu đuối nước cơ bản và biết số điện thoại của trạm y tế, số 115.
4. Thống nhất giờ giấc, đưa đón. Ghi rõ người được phép đón trẻ, giờ mở cửa khớp với giờ đi làm của phụ huynh.
5. Dự trù kinh phí và đồ dùng. Bữa ăn, chiếu, gối, đồ chơi đơn giản, tủ thuốc, áo phao cho chuyến đò nếu có.

Góc nhìn hôm nay

Từ khi có cụm tuyến dân cư, điểm giữ trẻ và chương trình dạy bơi, số trẻ đuối nước mùa lũ ở đồng bằng đã giảm đáng kể so với những năm đầu 2000. Nhưng đuối nước vẫn là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em Việt Nam, và không chỉ xảy ra vào mùa lũ. Ao, mương, kênh, hố công trình quanh năm vẫn là mối nguy.

Lũ thấp nhiều năm dễ làm người ta chủ quan, bỏ điểm giữ trẻ vì "năm nay nước ít". Thực tế, một đứa trẻ hai tuổi có thể đuối nước trong một chậu nước sâu vài tấc, nên điểm giữ trẻ nên được coi là dịch vụ cộng đồng của mùa nước, không phụ thuộc lũ lớn hay nhỏ. Ai muốn tìm hiểu hoặc tham gia có thể liên hệ hội phụ nữ, đoàn thanh niên, trạm y tế xã, hoặc tìm tài liệu về phòng chống đuối nước trẻ em của ngành y tế và giáo dục.

Trẻ dưới sáu tuổi gần nước: người lớn luôn trong tầm tay. Trẻ lớn hơn: biết bơi, biết gọi, không nhảy xuống cứu bạn.