Đê biển là tuyến đê ngăn nước biển, chịu sóng đánh hằng ngày và chịu đòn nặng nhất khi bão đổ bộ trùng triều cường. Khác đê sông, đê biển có mái phía biển rất thoải, được bọc kín bằng đá hoặc cấu kiện bê tông, thường có tường chắn sóng trên đỉnh. Kiểu vỡ đê biển hay gặp nhất là sóng tràn qua đỉnh rồi xói mái phía đồng từ trên xuống, chứ không phải nước đẩy đổ cả thân đê.
Bờ biển Việt Nam dài hơn ba nghìn kilômét, từ Quảng Ninh đến Cà Mau và Kiên Giang. Ở những vùng đồng bằng thấp như ven biển Bắc Bộ, Thanh Hoá, Nghệ An và đồng bằng sông Cửu Long, đê biển là thứ đứng giữa làng mạc, đồng ruộng và biển. Bài này giải thích một con đê biển được làm ra sao và vì sao nó phải khác đê sông.
Đê biển khác đê sông ở đâu
| Đê sông | Đê biển | |
|---|---|---|
| Thời gian chịu nước | Vài tuần trong mùa lũ, còn lại thường khô chân | Quanh năm, hai lần nước lớn mỗi ngày ở nhiều nơi |
| Kẻ thù chính | Mực nước cao kéo dài, thấm qua thân và nền | Sóng, nước dâng do bão, triều cường |
| Tốc độ diễn biến | Lũ lên dần theo ngày | Bão vào có thể làm nước dâng và sóng lớn trong vài giờ |
| Môi trường | Nước ngọt, phù sa | Nước mặn ăn mòn bê tông cốt thép, cát di động dọc bờ |
| Bộ phận yếu nhất | Nền đê, thân đê đất | Mái phía biển, chân đê, mái phía đồng khi sóng tràn |
Vì vậy đê biển không thể chỉ là một con đê đất phủ cỏ. Mái nào trực tiếp đón sóng phải được bọc giáp.
Mặt cắt một con đê biển
Đi từ phía biển vào phía đồng, một mặt cắt đê biển điển hình ở Việt Nam thường gồm những phần sau.
- Bãi trước đê: dải bãi cát, bãi bùn hay rừng ngập mặn trước chân đê. Bãi càng cao, càng rộng thì sóng càng yếu khi tới đê. Mất bãi là đê phải gánh thêm.
- Chân khay và lăng thể chân: khối đá đổ, ống buy, cọc bê tông hoặc cừ ở chân mái phía biển, chống sóng rút khoét chân đê.
- Mái phía biển: rất thoải, nhiều nơi thoải hơn hẳn mái đê sông, để sóng leo lên mất dần năng lượng. Mái được lát đá hoặc phủ cấu kiện bê tông tự chèn, bên dưới có tầng lọc hoặc vải địa kỹ thuật.
- Cơ giảm sóng: một bậc nằm ngang giữa mái phía biển, làm sóng vỡ sớm, giảm độ cao sóng leo.
- Tường đỉnh: bức tường bê tông thấp trên mép đỉnh phía biển, mặt cong hoặc có mũi hắt để hất sóng ngược ra biển.
- Mặt đê: thường được rải bê tông, vừa chống xói khi sóng tràn vừa làm đường giao thông, đường cứu hộ.
- Mái phía đồng: xưa chỉ trồng cỏ; ở những đoạn được nâng cấp, mái phía đồng cũng được gia cố để chịu được nước tràn qua.
Ở nhiều đoạn, người ta gọi là đê gia cố ba mặt: mái phía biển, mặt đê và mái phía đồng đều được bọc. Đó là cách chấp nhận rằng trong bão rất lớn sóng sẽ tràn qua đỉnh, nên phải làm sao cho tràn mà không vỡ.
Nước dâng do bão và triều cường
Trận bão đáng sợ nhất với đê biển không nhất thiết là trận có gió mạnh nhất, mà là trận đổ bộ đúng lúc triều cường. Có ba thành phần cộng dồn lên mực nước trước chân đê:
- Thuỷ triều: mực nước dao động theo con nước, cao nhất vào những kỳ triều cường, thường quanh rằm hoặc mùng một âm lịch tuỳ vùng biển.
- Nước dâng do bão: gió bão thổi dồn nước vào bờ, áp suất thấp ở tâm bão hút mặt biển lên. Ở vùng biển nông như vịnh Bắc Bộ, nước dâng có thể lên tới vài mét trong các cơn bão mạnh.
- Sóng: sóng do gió bão chồng lên mực nước đã dâng cao, leo lên mái đê và tràn qua đỉnh.
Bão Damrey, tức bão số 7 năm 2005, là ví dụ được ngành đê điều nhắc mãi. Bão đổ bộ vào ven biển Bắc Bộ và Thanh Hoá đúng kỳ triều cường, sóng tràn qua nhiều tuyến đê, làm vỡ và sạt nhiều đoạn đê biển ở các vùng ven biển như Nam Định cũ (nay thuộc tỉnh Ninh Bình) và Thanh Hoá. Sau trận bão đó, việc nâng cấp đê biển được đẩy mạnh.
Đê biển vỡ theo những cách nào
Sóng tràn xói mái phía đồng
Đây là cơ chế phổ biến nhất. Khi sóng tràn qua đỉnh, dòng nước đổ xuống mái phía đồng với tốc độ lớn. Nếu mái này chỉ là đất phủ cỏ, nước khoét từng rãnh, ăn dần vào thân đê từ phía sau, mặt cắt đê mỏng đi cho tới khi thủng. Mái phía biển có khi vẫn còn nguyên mà đê đã vỡ.
Sóng đánh vỡ lớp gia cố mái phía biển
Sóng lớn liên tục đánh vào mái, làm bật các tấm lát, cấu kiện bê tông. Một khối bị bật ra để lộ tầng lọc và đất bên dưới, sóng tiếp tục moi đất qua lỗ hổng đó, mảng hở lan rộng rất nhanh.
Xói chân đê và mất bãi
Ở những đoạn bờ đang lở, bãi trước đê thấp dần năm này qua năm khác. Sóng tới chân đê lớn hơn, chân khay bị khoét. Đây là quá trình chậm, nhưng là lý do nhiều tuyến đê phải lùi vào trong nhiều lần. Bờ biển khu vực Hải Hậu thuộc Nam Định cũ là nơi thường được nhắc tới khi nói về xói lở bờ biển kéo dài và đê biển phải làm lại nhiều lần.
Đê biển được thiết kế chịu bão cỡ nào
Không con đê nào chịu được mọi thứ. Đê biển được thiết kế theo một mức an toàn chọn trước, thường diễn đạt bằng tổ hợp mực nước triều với tần suất xuất hiện nhất định cộng nước dâng do một cấp bão nhất định. Mức an toàn cao hay thấp phụ thuộc vào thứ đứng sau đê: vùng đông dân, đô thị, khu công nghiệp cần mức cao hơn ruộng muối hay đầm nuôi.
Từ cuối thập niên 2000, Việt Nam triển khai các chương trình củng cố, nâng cấp đê biển từ Quảng Ninh đến Quảng Nam và từ Quảng Ngãi đến Kiên Giang. Nhiều đoạn sau nâng cấp được thiết kế chống chịu bão mạnh kết hợp triều cường ở mức cao hơn trước, với mặt đê bê tông, tường đỉnh và mái được gia cố. Tuy vậy, mức độ hoàn thành không đều giữa các vùng, và nước biển dâng khiến các tiêu chuẩn cũ phải được xem lại.
Góc nhìn hôm nay: đê biển không đứng một mình
Bài học lớn của mấy chục năm làm đê biển là đê cứng đến đâu cũng cần bãi và cây phía trước. Một dải rừng ngập mặn đủ rộng trước đê làm sóng yếu đi đáng kể trước khi chạm mái, giảm chi phí gia cố và kéo dài tuổi thọ đê. Vì vậy nhiều dự án đê biển hiện nay đi kèm trồng rừng ngập mặn, làm đê giảm sóng xa bờ, nuôi bãi để giữ cát.
Với người dân ven biển, mấy điều nên nhớ: theo dõi lịch triều cường địa phương trong mùa bão; khi có tin bão kèm cảnh báo nước dâng, nghiêm chỉnh làm theo lệnh sơ tán, không ra đê xem sóng, không ở lại trong lều chòi, chòi canh đầm ngoài đê. Sóng tràn qua đê biển mang theo đá, gỗ, rất nguy hiểm. Cần cứu hộ thì gọi 112.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các tài liệu hướng dẫn thiết kế đê biển của ngành thuỷ lợi, giáo trình công trình bảo vệ bờ biển, và nguyên lý chung trong Luật Đê điều năm 2006, trong đó đê biển là một loại đê được định nghĩa riêng. Đi trên đê biển vùng Hải Hậu, Giao Thuỷ, Kim Sơn cũ (nay thuộc tỉnh Ninh Bình) vào ngày nắng, có thể thấy rõ cả mặt cắt: mái lát cấu kiện phía biển, tường đỉnh, mặt đê bê tông và phía trong là ruộng lúa thấp hơn mặt nước biển lúc triều lên.
Câu hỏi thường gặp
Đê biển khác đê sông thế nào?
Đê sông chủ yếu chịu mực nước cao trong vài tuần mùa lũ, nguy hiểm vì thấm qua thân và nền. Đê biển chịu sóng và thuỷ triều quanh năm, nguy hiểm nhất khi bão trùng triều cường. Vì vậy mái phía biển phải rất thoải và được bọc đá hoặc bê tông.
Nước dâng do bão là gì?
Là mực nước biển dâng cao bất thường khi bão vào, do gió thổi dồn nước vào bờ và áp suất thấp ở tâm bão hút mặt biển lên. Ở vùng biển nông, nước dâng có thể lên vài mét, cộng thêm triều cường và sóng thì vượt qua đỉnh đê.
Vì sao đê biển hay vỡ từ phía đồng?
Khi sóng tràn qua đỉnh, nước đổ xuống mái phía đồng rất mạnh. Nếu mái chỉ là đất phủ cỏ, nước xói từng rãnh vào thân đê từ phía sau cho tới khi thủng. Vì vậy nhiều đoạn đê biển nay được gia cố cả ba mặt.
Đê biển gia cố ba mặt là gì?
Là đê được bọc vật liệu chống xói ở cả mái phía biển, mặt đê và mái phía đồng. Cách làm này chấp nhận sóng có thể tràn qua đỉnh trong bão lớn nhưng thân đê vẫn không bị xói vỡ.
Rừng ngập mặn có giúp bảo vệ đê biển không?
Có. Một dải rừng ngập mặn đủ rộng trước đê làm giảm đáng kể chiều cao và năng lượng sóng trước khi tới mái đê. Nhờ đó đê chịu ít tác động hơn, bền hơn và đỡ tốn chi phí gia cố.
