Trái phiếu thảm hoạ (catastrophe bond, gọi tắt cat bond) là trái phiếu mà nhà đầu tư nhận lãi suất cao, đổi lại họ có thể mất một phần hoặc toàn bộ tiền gốc nếu một thảm hoạ được định nghĩa trước (bão vượt cấp, động đất vượt độ lớn trong vùng xác định) xảy ra trong thời hạn trái phiếu. Khi đó số tiền gốc được chuyển cho bên phát hành, thường là công ty bảo hiểm hoặc chính phủ, để chi cho khắc phục. Đây là một tầng trong "tháp tài chính rủi ro thiên tai", dành cho những trận hiếm mà ngân sách không gánh nổi.
Bài này đặt trái phiếu thảm hoạ vào bức tranh chung: một quốc gia, một tỉnh trả tiền cho thiên tai bằng những nguồn nào, và vì sao phải chia tầng.
Vấn đề: thiên tai đến bất ngờ, ngân sách thì theo năm
Ngân sách nhà nước được lập hằng năm. Thiên tai lớn thì không theo kế hoạch: năm yên ổn, năm thiệt hại gấp mấy lần dự phòng. Sau thiên tai, nhu cầu tiền mặt đến dồn dập trong vài tuần đầu: cứu trợ, sửa đường, cấp nước, khôi phục điện. Nếu phải cắt chi khác hoặc vay khẩn cấp, việc khắc phục chậm lại, và các khoản chi cho giáo dục, y tế bị ảnh hưởng. Tài chính rủi ro thiên tai là việc chuẩn bị tiền trước khi thiên tai đến, với chi phí hợp lý.
Tháp phân tầng rủi ro
Ngân hàng Thế giới và nhiều chính phủ dùng cách chia tầng theo tần suất và quy mô thiệt hại:
| Tầng | Loại sự kiện | Công cụ thường dùng | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Dưới cùng | Thường xuyên, thiệt hại nhỏ (mỗi năm vài lần) | Dự phòng ngân sách, quỹ phòng chống thiên tai | Mua bảo hiểm cho rủi ro chắc chắn xảy ra thì đắt hơn tự giữ |
| Giữa | Vài năm một lần, thiệt hại vừa | Hạn mức tín dụng dự phòng giải ngân khi có thiên tai | Có sẵn tiền ngay, chỉ trả lãi khi rút |
| Trên | Hiếm, thiệt hại lớn (vài chục năm một lần trở lên) | Bảo hiểm, tái bảo hiểm, trái phiếu thảm hoạ | Chuyển rủi ro ra ngoài, trả một khoản phí đều đặn |
| Trên cùng | Cực hiếm, vượt mọi dự phòng | Viện trợ quốc tế, vay sau thiên tai | Không ai chuẩn bị đủ cho mọi kịch bản |
Logic của tháp: không có công cụ nào rẻ cho mọi tầng. Bảo hiểm cho rủi ro thường xuyên giống trả tiền để rồi nhận lại tiền của mình sau khi trừ phí. Tự giữ rủi ro cực hiếm thì một năm xui có thể làm vỡ ngân sách. Chia tầng giúp mỗi đồng chi ra đúng chỗ.
Trái phiếu thảm hoạ hoạt động thế nào
- Bên được bảo vệ (công ty bảo hiểm, tái bảo hiểm, hoặc chính phủ) lập một pháp nhân đặc biệt để phát hành trái phiếu.
- Nhà đầu tư (quỹ hưu trí, quỹ chuyên về rủi ro bảo hiểm) mua trái phiếu. Tiền gốc được gửi vào tài khoản ký quỹ, đầu tư vào tài sản rất an toàn như trái phiếu kho bạc ngắn hạn.
- Bên được bảo vệ trả phí định kỳ; phí này cộng với lãi từ tài sản ký quỹ tạo nên lãi suất cho nhà đầu tư, cao hơn trái phiếu thường cùng hạn.
- Nếu không có thảm hoạ thoả điều kiện trong thời hạn (thường 3–5 năm), nhà đầu tư nhận lại toàn bộ gốc.
- Nếu có, một phần hoặc toàn bộ tiền gốc trong tài khoản ký quỹ được chuyển cho bên được bảo vệ.
Vì sao nhà đầu tư thích? Vì động đất hay bão gần như không liên quan đến thị trường chứng khoán. Thêm một tài sản không đi cùng chiều với cổ phiếu giúp danh mục đầu tư bớt dao động. Vì sao bên phát hành thích? Vì tiền đã nằm sẵn trong tài khoản ký quỹ, không phụ thuộc vào việc một công ty tái bảo hiểm có đủ khả năng trả hay không sau một năm nhiều thảm hoạ.
Điều kiện kích hoạt: chỗ quyết định tất cả
Có mấy kiểu điều kiện chính:
- Bồi thường thực tế: trả theo thiệt hại thật của bên phát hành. Sát nhất, nhưng chậm vì phải tính thiệt hại.
- Thiệt hại toàn ngành: trả khi tổng thiệt hại bảo hiểm của cả thị trường vượt mức, theo số của một đơn vị thống kê độc lập.
- Tham số: trả khi một đại lượng vật lý vượt ngưỡng, như động đất độ lớn từ 8,0 trong một vùng vẽ sẵn, hay bão có áp suất tâm thấp hơn một mức khi đi qua một ô định trước. Nhanh nhất, minh bạch nhất, nhưng có rủi ro cơ sở như bảo hiểm chỉ số.
- Thiệt hại mô hình: đưa thông số thật của trận thiên tai vào một mô hình đã thống nhất trước để tính thiệt hại.
Phần lớn trái phiếu thảm hoạ của chính phủ dùng điều kiện tham số vì cần tiền nhanh. Rủi ro cơ sở là có thật: đã có trường hợp một cơn bão lớn đi sát một quốc đảo vùng Caribe gây thiệt hại nặng nhưng không kích hoạt trái phiếu, vì tâm bão không thoả điều kiện áp suất trong ô quy định. Thiết kế ô và ngưỡng là chuyện kỹ thuật cẩn trọng, dựa trên hàng chục nghìn cơn bão mô phỏng.
Lãi suất liên quan đến xác suất ra sao
Giả sử điều kiện kích hoạt được thiết kế sao cho xác suất xảy ra mỗi năm là 1% (một sự kiện "100 năm"), trái phiếu kỳ hạn 3 năm. Khả năng nhà đầu tư mất gốc trong suốt thời hạn là:
1 − 0,99 mũ 3 ≈ 2,97%
Tổn thất kỳ vọng mỗi năm khoảng 1% tiền gốc (nếu mất là mất toàn bộ). Trên thị trường, phần lãi trả thêm cho rủi ro thường cao hơn tổn thất kỳ vọng vài lần, để bù cho độ bất định của mô hình và việc nhà đầu tư có thể mất trắng trong một năm. Khi thị trường vừa trải qua nhiều thảm hoạ lớn, nhà đầu tư đòi lãi cao hơn; khi yên ổn vài năm, lãi giảm. Nghĩa là "giá" của rủi ro thiên tai dao động theo chu kỳ, giống mọi hàng hoá khác.
Lịch sử ngắn
- Đầu thập niên 1990: bão Andrew (1992) ở Florida và động đất Northridge (1994) ở California gây thiệt hại bảo hiểm lớn chưa từng có vào thời điểm đó, làm nhiều công ty bảo hiểm phá sản và tái bảo hiểm khan hiếm. Thị trường tìm cách đưa rủi ro ra thị trường vốn; những trái phiếu thảm hoạ đầu tiên xuất hiện giữa thập niên 1990.
- 2006: Mexico trở thành chính phủ đầu tiên phát hành trái phiếu thảm hoạ cho rủi ro động đất.
- Thập niên 2010: Ngân hàng Thế giới đứng ra phát hành giúp nhiều nước, trong đó có Philippines năm 2019 cho rủi ro động đất và bão nhiệt đới, Jamaica năm 2021 cho rủi ro bão.
- Hiện nay: quy mô thị trường lên tới vài chục tỷ USD đang lưu hành, phần lớn vẫn là rủi ro bão và động đất ở Mỹ, châu Âu, Nhật Bản.
Giới hạn cần nói rõ
- Chỉ hợp với tầng trên. Chi phí dựng mô hình, pháp lý, phát hành khá lớn, chỉ đáng khi số tiền bảo vệ đủ lớn và rủi ro đủ hiếm.
- Không giảm thiệt hại vật chất. Trái phiếu chỉ chuyển gánh nặng tài chính; nhà vẫn đổ, ruộng vẫn ngập. Đầu tư giảm rủi ro (đê, nhà chống bão, cảnh báo sớm) vẫn là nền tảng, và thường làm phí rẻ đi.
- Cần dữ liệu tốt. Mô hình rủi ro cần số liệu bão, động đất, tài sản phơi bày chi tiết. Nước có dữ liệu kém sẽ trả giá cao hơn cho cùng mức bảo vệ.
- Cần kế hoạch tiêu tiền. Tiền về nhanh chỉ có ích nếu đã có sẵn quy trình chi: cho ai, vào việc gì, ai duyệt.
Ở Việt Nam, tầng dưới cùng của tháp đã có quỹ phòng, chống thiên tai cấp trung ương và cấp tỉnh theo Luật Phòng, chống thiên tai, cùng dự phòng ngân sách. Các tầng trên vẫn đang được nghiên cứu. Muốn tìm hiểu thêm, các báo cáo về tài chính rủi ro thiên tai của Ngân hàng Thế giới (chương trình DRFIP) công bố miễn phí và có phần dành riêng cho Đông Á.
Câu hỏi thường gặp
Trái phiếu thảm hoạ là gì?
Là trái phiếu trả lãi cao, nhưng nhà đầu tư có thể mất gốc nếu một thảm hoạ được định nghĩa trước xảy ra trong thời hạn. Tiền gốc khi đó chuyển cho bên phát hành, như công ty bảo hiểm hay chính phủ, để chi khắc phục.
Vì sao nhà đầu tư mua trái phiếu thảm hoạ?
Vì lãi suất cao hơn trái phiếu thường, và rủi ro thiên tai gần như không liên quan đến biến động thị trường chứng khoán. Thêm loại tài sản này giúp danh mục đầu tư đa dạng hơn.
Phân tầng rủi ro thiên tai là gì?
Là cách chia nguồn tiền theo tần suất và quy mô thiệt hại: rủi ro nhỏ thường xuyên thì tự giữ bằng quỹ dự phòng, rủi ro vừa dùng tín dụng dự phòng, rủi ro hiếm và lớn thì chuyển ra ngoài bằng bảo hiểm hoặc trái phiếu thảm hoạ.
Nước nào phát hành trái phiếu thảm hoạ đầu tiên?
Mexico năm 2006 là chính phủ đầu tiên phát hành trái phiếu thảm hoạ, cho rủi ro động đất. Trước đó, từ giữa thập niên 1990, các công ty bảo hiểm và tái bảo hiểm đã phát hành loại trái phiếu này.
Trái phiếu thảm hoạ có giúp giảm thiệt hại không?
Không trực tiếp. Nó chỉ giúp có tiền nhanh để khắc phục. Giảm thiệt hại vật chất vẫn phải dựa vào đê điều, nhà chống thiên tai, cảnh báo sớm và quy hoạch.
