Các chỉ số rủi ro thiên tai toàn cầu như WorldRiskIndex, INFORM Risk Index hay ND-GAIN gom hàng chục chỉ tiêu (tần suất bão lũ, dân số trong vùng hiểm hoạ, nghèo đói, y tế, quản trị…) thành một con số cho mỗi quốc gia để so sánh. Chúng hữu ích để thấy bức tranh rộng và theo dõi xu hướng, nhưng thứ hạng thay đổi theo phương pháp, và một con số cấp quốc gia không nói được xã nào trong nước rủi ro cao.
Bài này giải thích các chỉ số lớn đo cái gì, được ghép lại ra sao và đọc thế nào để không hiểu sai.
Vì sao cần chỉ số tổng hợp
Rủi ro thiên tai có nhiều mặt: một nước có thể hứng nhiều bão nhưng chống chịu tốt, nước khác ít bão hơn nhưng dân nghèo, nhà yếu. Nhà tài trợ, tổ chức nhân đạo và chính phủ cần một cách nhìn nhanh: ưu tiên nguồn lực cho đâu, theo dõi xem nỗ lực giảm rủi ro có tác dụng không. Chỉ số tổng hợp ra đời để đáp ứng nhu cầu đó, theo cùng cấu trúc của công thức rủi ro: hiểm hoạ, phơi bày, dễ bị tổn thương và năng lực.
Ba chỉ số hay được trích dẫn
WorldRiskIndex
Công bố hằng năm từ 2011 trong Báo cáo Rủi ro Thế giới (WorldRiskReport), do liên minh tổ chức cứu trợ Đức Bündnis Entwicklung Hilft phối hợp với Viện Luật Hoà bình và Xung đột vũ trang thuộc Đại học Ruhr Bochum thực hiện. Chỉ số là tích của hai phần:
- Phơi bày: số dân chịu tác động của động đất, sóng thần, lũ ven biển và lũ sông, bão, hạn hán, nước biển dâng.
- Dễ bị tổn thương, chia ba nhóm: mức nhạy cảm (nghèo, dinh dưỡng, nhà ở), thiếu năng lực ứng phó (quản trị, y tế, bảo hiểm), thiếu năng lực thích ứng (giáo dục, đầu tư, môi trường).
Năm 2022, nhóm tác giả đổi phương pháp đáng kể, nên thứ hạng trước và sau 2022 không so trực tiếp được với nhau. Các nước quần đảo nhiều thiên tai như Philippines, Indonesia thường nằm nhóm đầu ở các ấn bản gần đây.
INFORM Risk Index
Do Trung tâm Nghiên cứu chung của Uỷ ban châu Âu (JRC) phối hợp với Uỷ ban Thường trực Liên cơ quan về nhân đạo (IASC) và nhiều tổ chức Liên Hợp Quốc phát triển. Điểm từ 0 đến 10, ghép từ ba trụ:
- Hiểm hoạ và phơi bày: cả thiên tai tự nhiên lẫn hiểm hoạ do con người như xung đột.
- Dễ bị tổn thương: kinh tế – xã hội và các nhóm dễ tổn thương.
- Thiếu năng lực ứng phó: thể chế và hạ tầng.
INFORM dùng trung bình nhân của ba trụ, nên một trụ rất thấp sẽ kéo cả điểm xuống, đúng tinh thần phép nhân trong công thức rủi ro. Vì tính cả xung đột, INFORM dùng nhiều trong lập kế hoạch nhân đạo; các nước có chiến tranh thường đứng đầu bảng.
ND-GAIN
Chỉ số Thích ứng Toàn cầu của Đại học Notre Dame (Hoa Kỳ) đo hai trục: mức dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu (lương thực, nước, y tế, hệ sinh thái, nơi ở, hạ tầng) và mức sẵn sàng đón đầu tư thích ứng (kinh tế, quản trị, xã hội). ND-GAIN không đo trận bão cụ thể mà đo khả năng một nước thích ứng lâu dài.
| Chỉ số | Ai làm | Đo trọng tâm | Lưu ý khi đọc |
|---|---|---|---|
| WorldRiskIndex | Bündnis Entwicklung Hilft, Đại học Ruhr Bochum | Phơi bày × dễ bị tổn thương với thiên tai tự nhiên | Đổi phương pháp năm 2022 |
| INFORM Risk | JRC châu Âu, IASC | Rủi ro khủng hoảng nhân đạo, kể cả xung đột | Thang 0–10, cập nhật hằng năm, có bản cấp tỉnh ở một số vùng |
| ND-GAIN | Đại học Notre Dame | Dễ bị tổn thương khí hậu và mức sẵn sàng thích ứng | Không phải chỉ số thiệt hại |
| Chỉ số rủi ro khí hậu (CRI) | Germanwatch | Thiệt hại người và tiền đã xảy ra do thời tiết cực đoan | Nhìn về quá khứ, nhạy với một trận thảm hoạ lớn |
Một chỉ số được ghép lại như thế nào
Mọi chỉ số tổng hợp đều đi qua bốn bước, và mỗi bước có lựa chọn ảnh hưởng tới kết quả:
- Chọn chỉ tiêu. Ví dụ "tỉ lệ dân dưới chuẩn nghèo", "số giường bệnh trên 10.000 dân", "tỉ lệ biết chữ". Thiếu một chỉ tiêu quan trọng là chỉ số lệch.
- Chuẩn hoá. Các chỉ tiêu có đơn vị khác nhau (phần trăm, người, đô la) nên phải đưa về cùng thang, thường 0–1 hoặc 0–10. Cách phổ biến là min–max: (giá trị − nhỏ nhất)/(lớn nhất − nhỏ nhất). Một nước có giá trị cực đoan có thể làm méo thang của cả nhóm.
- Gán trọng số. Y tế nặng bằng giáo dục hay gấp đôi? Đây là quyết định của nhóm chuyên gia, không phải chân lý.
- Gộp. Trung bình cộng cho phép chỉ tiêu tốt bù cho chỉ tiêu xấu; trung bình nhân thì không. Đổi cách gộp có thể làm một nước nhảy vài chục bậc.
Ví dụ nhỏ về cách gộp
Hai nước A và B, mỗi nước có ba trụ đã chuẩn hoá về thang 0–10. A: 8, 8, 2. B: 6, 6, 6. Trung bình cộng: A = 6,0, B = 6,0, ngang nhau. Trung bình nhân: A = căn bậc ba của 128 ≈ 5,04, B = 6,0. Với trung bình nhân, A rủi ro thấp hơn hẳn, vì trụ thứ ba (ví dụ thiếu năng lực ứng phó) của A rất thấp và phép nhân không cho hai trụ cao bù lại. Cùng số liệu, hai cách tính cho hai câu chuyện.
Đọc thứ hạng sao cho đúng
- Nhìn điểm, đừng chỉ nhìn hạng. Hạng 15 và hạng 25 có thể chỉ chênh vài phần trăm điểm. Ngược lại hạng 1 và hạng 2 có thể chênh rất xa.
- So cùng một phương pháp. Tăng hay giảm bậc so với năm trước có thể do số liệu, cũng có thể do đổi công thức hoặc thêm nước vào bảng.
- Biết chỉ số nhìn quá khứ hay tương lai. CRI của Germanwatch đếm thiệt hại đã xảy ra, nên một trận bão lớn có thể đẩy một nước lên đầu bảng năm đó. WorldRiskIndex và INFORM ước lượng rủi ro tiềm tàng.
- Số liệu đầu vào có độ trễ. Nhiều chỉ tiêu xã hội lấy từ điều tra vài năm trước. Một chỉ số công bố năm nay có thể phản ánh tình hình hai, ba năm trước.
- Trung bình quốc gia che khuất địa phương. Việt Nam trải dài, rủi ro ở một xã ven biển miền Trung khác hẳn một phường nội đô. Không dùng chỉ số quốc gia để quyết định cho một tỉnh.
Từ quốc gia xuống tỉnh, xã
Để dùng được trong quy hoạch, chỉ số phải hạ xuống cấp nhỏ hơn. INFORM đã có các bản cấp tiểu vùng cho một số khu vực. Ở Việt Nam, đánh giá rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng được triển khai ở nhiều xã, kết hợp bản đồ hiểm hoạ với danh sách hộ dễ bị tổn thương, kết quả dùng để lập kế hoạch phòng chống thiên tai hằng năm của xã. Ngoài ra, việc phân cấp độ rủi ro cho từng loại thiên tai theo quy định của Thủ tướng Chính phủ là một công cụ khác, phục vụ cảnh báo và chỉ đạo ứng phó (xem danh mục Cảnh báo sớm).
Dùng chỉ số như một tấm gương, không phải bảng điểm
Giá trị lớn nhất của các chỉ số không nằm ở thứ hạng mà ở các thành phần con. Mở chỉ số ra xem phần nào kéo điểm của một nước lên: phơi bày cao vì dân sống ven biển, hay thiếu năng lực ứng phó vì y tế yếu? Câu trả lời cho biết nên đầu tư vào đâu. Một nước không giảm được số bão nhưng giảm được tổn thương bằng cảnh báo sớm, nhà kiên cố và bảo hiểm thì rủi ro vẫn đi xuống, và các chỉ số tốt sẽ thấy điều đó qua thời gian.
Báo cáo gốc của WorldRiskReport, INFORM và ND-GAIN đều công bố miễn phí kèm phụ lục phương pháp, có bảng số liệu cho từng nước. Đọc phần phương pháp trước rồi mới đọc bảng xếp hạng là thói quen tốt.
Câu hỏi thường gặp
WorldRiskIndex là gì?
Là chỉ số rủi ro thiên tai công bố hằng năm từ năm 2011 trong Báo cáo Rủi ro Thế giới, do Bündnis Entwicklung Hilft và Đại học Ruhr Bochum (Đức) thực hiện. Nó nhân mức phơi bày trước thiên tai tự nhiên với mức dễ bị tổn thương của từng quốc gia.
INFORM Risk Index khác WorldRiskIndex thế nào?
INFORM do JRC châu Âu và IASC phát triển, tính cả hiểm hoạ do con người như xung đột, dùng nhiều trong lập kế hoạch nhân đạo, thang điểm 0–10. WorldRiskIndex chỉ tập trung vào thiên tai tự nhiên và nước biển dâng.
Vì sao thứ hạng rủi ro của một nước thay đổi nhiều giữa các năm?
Có thể do số liệu đầu vào thay đổi, do nhóm tác giả đổi phương pháp, hoặc với chỉ số nhìn quá khứ như CRI là do một trận thảm hoạ lớn trong năm. Nên so điểm thành phần trong cùng một phương pháp.
Có dùng chỉ số quốc gia để đánh giá rủi ro một tỉnh được không?
Không nên. Chỉ số quốc gia là trung bình, che khuất khác biệt rất lớn giữa các vùng. Đánh giá cho tỉnh, xã cần bản đồ hiểm hoạ và số liệu dân cư, tổn thương ở cấp đó.
