Rủi ro thiên tai không chỉ phụ thuộc vào cơn bão mạnh hay yếu. Giới chuyên môn mô tả nó bằng ba thành phần nhân với nhau: hiểm hoạ (bão, lũ, động đất…), mức phơi bày (bao nhiêu người, nhà cửa, tài sản nằm trên đường đi của hiểm hoạ) và tính dễ bị tổn thương (họ chịu đòn kém đến đâu). Một thành phần bằng không thì rủi ro bằng không, dù hai thành phần kia lớn đến mấy.
Công thức này nghe khô, nhưng nó giải thích được vì sao hai trận động đất cùng năm có thể chênh nhau hàng trăm lần về số người chết, và vì sao "giảm rủi ro" có nhiều lối đi hơn là chỉ xây đê.
Bốn khái niệm, theo định nghĩa quốc tế
Văn phòng Liên Hợp Quốc về Giảm nhẹ rủi ro thiên tai (UNDRR) dùng bộ thuật ngữ sau, được nhiều nước kể cả Việt Nam tham khảo:
| Khái niệm | Nghĩa | Ví dụ với lũ sông |
|---|---|---|
| Hiểm hoạ (hazard) | Hiện tượng có thể gây hại, mô tả bằng cường độ và xác suất | Lũ 100 năm, mực nước sâu 2 m, chảy 1 m/s |
| Phơi bày (exposure) | Người, tài sản, hệ thống nằm trong vùng hiểm hoạ | 3.000 hộ, một trường học, một trạm biến áp trong bãi sông |
| Dễ bị tổn thương (vulnerability) | Đặc điểm khiến đối tượng dễ bị hại | Nhà một tầng không gác, người già sống một mình, ruộng chưa thu hoạch |
| Năng lực (capacity) | Sức mạnh, nguồn lực giúp chống đỡ và phục hồi | Đội xung kích, thuyền, kho lương thực, bảo hiểm, cảnh báo sớm |
Viết gọn: Rủi ro = Hiểm hoạ × Phơi bày × Dễ bị tổn thương. Một số tài liệu chia thêm cho Năng lực, để nói rằng cùng một mức tổn thương, cộng đồng có năng lực tốt sẽ ít mất mát hơn. Đây là công thức khái niệm, không phải phép nhân số học chính xác; nhưng khi cần lượng hoá, các nhà mô hình rủi ro làm đúng theo cấu trúc này.
Vì sao lại là phép nhân, không phải phép cộng
Phép nhân nói lên rằng các thành phần phụ thuộc nhau. Một trận lũ cực lớn ở vùng không có người (phơi bày bằng không) không gây thiệt hại về người. Một khu dân cư đông đúc trên đất cao không bao giờ ngập (hiểm hoạ bằng không) cũng không có rủi ro lũ. Và một toà nhà chịu được nước ngập hoàn toàn (tổn thương gần bằng không) có thể nằm trong vùng lũ mà không hư hại gì đáng kể.
Ý nghĩa thực hành: muốn giảm rủi ro, có ba cái núm để vặn.
- Giảm hiểm hoạ ở nơi có thể: hồ chứa cắt lũ, đê, kè, phân lũ, trồng rừng đầu nguồn. Với động đất hay sóng thần thì gần như không vặn được núm này.
- Giảm phơi bày: quy hoạch không cho xây trong hành lang thoát lũ, di dời dân khỏi vùng sạt lở, sơ tán kịp thời khi có cảnh báo.
- Giảm tổn thương, tăng năng lực: nhà có gác hoặc tầng cao, công trình theo chuẩn chống bão, kế hoạch hỗ trợ người già và người khuyết tật, bảo hiểm, quỹ dự phòng, diễn tập.
Hai trận động đất năm 2010: bài học kinh điển
Tháng 1 năm 2010, động đất độ lớn khoảng 7,0 đánh vào Haiti, gần thủ đô Port-au-Prince. Số người chết theo các ước tính dao động rất rộng, từ khoảng 100.000 đến hơn 300.000, đến nay vẫn còn tranh cãi. Tháng 2 cùng năm, động đất độ lớn 8,8 xảy ra ngoài khơi Chile, giải phóng năng lượng lớn hơn hàng trăm lần. Số người chết ở Chile khoảng 500 người, phần đáng kể do sóng thần.
Hiểm hoạ ở Chile mạnh hơn nhiều. Phơi bày cũng không nhỏ: nhiều thành phố lớn nằm trong vùng rung. Khác biệt nằm ở thành phần thứ ba. Chile áp dụng quy chuẩn xây dựng chống động đất nghiêm ngặt sau nhiều trận lớn trong thế kỷ trước; Haiti có phần lớn nhà xây không theo quy chuẩn, bê tông kém, dân cư nghèo dồn vào sườn đồi. Đây là ví dụ được giáo trình giảm nhẹ rủi ro khắp thế giới dùng để nói: thiên tai không tự nhiên sinh ra thảm hoạ; tính dễ bị tổn thương mới quyết định.
Tính dễ bị tổn thương gồm những gì
Tổn thương không chỉ là nhà yếu. Các khung đánh giá thường chia nó thành nhiều mặt:
- Vật chất: kết cấu nhà, cốt nền, vật liệu, công trình hạ tầng.
- Xã hội: tuổi, giới, khuyết tật, trình độ, ngôn ngữ (người không đọc được tin cảnh báo), mức độ gắn kết cộng đồng.
- Kinh tế: thu nhập, tiết kiệm, có một hay nhiều nguồn sống, có bảo hiểm hay không. Hộ chỉ sống bằng một vụ lúa sẽ tổn thương nặng hơn nhiều so với hộ có thêm nghề phụ.
- Môi trường: rừng phòng hộ, đất ngập nước, đụn cát còn hay đã mất.
Vì thế cùng một trận lũ, cùng một xóm, mức thiệt hại của từng nhà rất khác nhau. Các chương trình hỗ trợ tốt thường bắt đầu bằng việc lập danh sách hộ dễ bị tổn thương: người cao tuổi neo đơn, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người khuyết tật, để biết ai cần được đưa đi trước khi có lệnh sơ tán.
Đường cong tổn thương: từ độ sâu ngập ra phần trăm hư hại
Muốn biến "dễ bị tổn thương" thành con số, các nhà mô hình dùng đường cong tổn thương (với lũ thường gọi là đường cong độ sâu – thiệt hại): mỗi loại công trình có một đường cho biết ngập sâu bao nhiêu thì mất bao nhiêu phần trăm giá trị. Đường cong được dựng từ khảo sát thiệt hại sau các trận lũ thật, kết hợp tính toán chi phí sửa chữa từng hạng mục.
| Độ sâu ngập trong nhà | Nhà một tầng, không gác (minh hoạ) | Nhà hai tầng, đồ đạc kê cao (minh hoạ) |
|---|---|---|
| 0,3 m | khoảng 15% | khoảng 5% |
| 1 m | khoảng 40% | khoảng 15% |
| 2 m | khoảng 65% | khoảng 30% |
Các con số trong bảng chỉ để minh hoạ hình dạng đường cong, không phải số đo của một nghiên cứu cụ thể. Điều đáng chú ý là hình dạng: đường cong dốc nhất ở những tấc nước đầu tiên, vì đó là lúc sàn, tường, ổ điện, tủ lạnh, xe máy bắt đầu hỏng. Cùng một độ sâu, nhà có gác và đồ đạc kê cao mất ít hơn hẳn. Đây là bằng chứng bằng số cho lời khuyên tưởng như đơn giản: nâng nền vài chục centimét, đưa ổ điện lên cao, có sẵn chỗ kê đồ là giảm tổn thương thật sự. Với lũ, ngoài độ sâu còn phải xét thời gian ngập và vận tốc dòng chảy: ngập ba ngày làm tường gạch, đồ gỗ hư hơn hẳn ngập ba giờ, còn dòng chảy xiết có thể làm sập kết cấu.
Từ công thức đến con số: tổn thất kỳ vọng hằng năm
Khi cần ra quyết định đầu tư, các nhà mô hình biến công thức khái niệm thành tiền. Cách làm là tính tổn thất kỳ vọng hằng năm (AAL, Average Annual Loss): với mỗi kịch bản hiểm hoạ có xác suất p, ước tính thiệt hại L dựa trên tài sản phơi bày và đường cong tổn thương (quan hệ giữa độ sâu ngập và phần trăm hư hại), rồi cộng tất cả p × L lại.
Ví dụ đơn giản cho một khu dân cư
| Kịch bản | Xác suất mỗi năm | Thiệt hại ước tính | Xác suất × thiệt hại |
|---|---|---|---|
| Lũ 10 năm, ngập 0,3 m | 10% | 2 tỷ đồng | 0,2 tỷ |
| Lũ 50 năm, ngập 1 m | 2% | 15 tỷ đồng | 0,3 tỷ |
| Lũ 200 năm, ngập 2 m | 0,5% | 60 tỷ đồng | 0,3 tỷ |
Cộng lại (cách làm thô, bỏ qua phần giữa các kịch bản) ra khoảng 0,8 tỷ đồng mỗi năm. Nếu một giải pháp tốn 10 tỷ, kéo dài tác dụng 30 năm và giảm được một nửa AAL, nó tiết kiệm khoảng 0,4 tỷ mỗi năm, tức 12 tỷ trong 30 năm (chưa tính chiết khấu). Đây là logic của phân tích chi phí – lợi ích trong phòng chống thiên tai. Điều thú vị trong bảng: trận lũ hiếm nhất chưa chắc là phần đóng góp lớn nhất; những trận vừa phải xảy ra thường xuyên cộng dồn lại cũng đáng kể.
Lưu ý: AAL không tính được nỗi đau mất người thân, và một trận cực hiếm có thể gây thiệt hại vượt khả năng chịu đựng của cả cộng đồng dù AAL nhỏ. Vì vậy quyết định không bao giờ chỉ dựa vào một con số trung bình.
Khung Sendai và cách Việt Nam tiếp cận
Khung Sendai về Giảm nhẹ rủi ro thiên tai 2015–2030, được thông qua tại Nhật Bản năm 2015, chuyển trọng tâm từ "quản lý thiên tai" (ứng cứu sau khi xảy ra) sang "quản lý rủi ro" (giảm phơi bày và tổn thương từ trước). Khung có bốn ưu tiên: hiểu rủi ro; tăng cường quản trị rủi ro; đầu tư giảm rủi ro để tăng khả năng chống chịu; nâng cao chuẩn bị ứng phó và "xây dựng lại tốt hơn".
Luật Phòng, chống thiên tai của Việt Nam (2013, sửa đổi 2020) cũng đi theo tinh thần này: chủ động phòng ngừa là chính, lồng ghép phòng chống thiên tai vào quy hoạch, và phương châm bốn tại chỗ để tăng năng lực ngay tại cộng đồng.
Cách đánh giá rủi ro ngay tại thôn, xã với sự tham gia của người dân được trình bày ở bài quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng trong danh mục Bốn tại chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Rủi ro thiên tai gồm những yếu tố nào?
Gồm hiểm hoạ (hiện tượng tự nhiên có thể gây hại), mức phơi bày (người và tài sản nằm trong vùng ảnh hưởng) và tính dễ bị tổn thương (khả năng chịu đòn kém). Năng lực chống chịu của cộng đồng làm giảm rủi ro.
Hiểm hoạ và rủi ro khác nhau thế nào?
Hiểm hoạ là bản thân hiện tượng như bão, lũ, động đất. Rủi ro là khả năng thiệt hại khi hiểm hoạ gặp con người và tài sản. Một trận lũ lớn ở nơi không có người là hiểm hoạ lớn nhưng rủi ro về người thấp.
Tính dễ bị tổn thương là gì?
Là những đặc điểm khiến người, nhà cửa hay cộng đồng dễ bị hại khi thiên tai xảy ra: nhà yếu, thiếu tiền tiết kiệm, tuổi cao, khuyết tật, thiếu thông tin. Nó có mặt vật chất, xã hội, kinh tế và môi trường.
Vì sao động đất Haiti 2010 chết nhiều hơn Chile dù yếu hơn?
Vì tính dễ bị tổn thương khác nhau rất xa. Chile có quy chuẩn xây dựng chống động đất nghiêm và được thực thi, còn phần lớn nhà ở Haiti xây không theo chuẩn. Đây là ví dụ kinh điển cho thấy thảm hoạ không chỉ do thiên nhiên.
Khung Sendai là gì?
Là khung hành động toàn cầu về giảm nhẹ rủi ro thiên tai giai đoạn 2015–2030, thông qua năm 2015 tại Sendai, Nhật Bản. Khung chuyển trọng tâm từ ứng cứu sau thiên tai sang giảm rủi ro từ trước, với bốn ưu tiên hành động.
