Rừng phi lao chống cát bay bằng cách làm giảm tốc độ gió sát mặt đất: khi gió yếu đi dưới một ngưỡng nhất định, hạt cát không còn bị nhấc lên và cuốn đi nữa. Một đai phi lao trồng vuông góc với hướng gió chính có thể che chắn một dải phía sau dài gấp nhiều lần chiều cao cây, giữ cho ruộng vườn, nhà cửa, đường sá không bị cát lấp. Ở dải cát ven biển miền Trung, đây là loại rừng phòng hộ quen thuộc nhất.
Ai lớn lên ở vùng cát Quảng Trị, Huế hay ven biển Khánh Hoà, Lâm Đồng đều biết cát không chỉ bay. Mùa gió, cát bay phủ ruộng; mùa mưa, cát chảy theo nước lấp mương, lấp đồng; có những đụn cát di động bò dần vào làng. Bài này giải thích ba hiện tượng đó, vì sao phi lao được chọn, cách trồng một đai chắn hiệu quả, và những giới hạn của rừng phi lao.
Cát bay, cát chảy, cát nhảy: ba cách cát di chuyển
| Hiện tượng | Xảy ra khi nào | Gây hại gì |
|---|---|---|
| Cát bay | Mùa khô, gió mạnh, nhất là gió mùa đông bắc và gió tây khô nóng | Cát phủ ruộng, vùi cây con, bám vào nhà, giảm tầm nhìn trên đường |
| Cát chảy | Mưa lớn trên cồn cát trống | Nước cuốn cát xuống chân cồn, lấp mương, lấp ruộng, có khi lấp cả đường làng |
| Đụn cát di động | Gió thổi một hướng đều đặn nhiều tháng | Cả khối cát dịch chuyển dần, nuốt vườn, nhà, nghĩa trang |
Về vật lý, hạt cát khô chỉ bắt đầu chuyển động khi gió sát mặt đất vượt qua một tốc độ ngưỡng, phụ thuộc kích thước hạt và độ ẩm. Phần lớn cát không bay cao mà nảy từng bước sát mặt đất, mỗi lần chạm đất lại hất các hạt khác lên. Các nhà địa mạo gọi đây là chuyển động nhảy cóc. Vì thế chỉ cần giảm gió ở tầng sát đất, thấp hơn một vài mét, là đã chặn được phần lớn cát.
Đai chắn gió làm việc thế nào
Một hàng cây không phải bức tường. Gió vẫn đi qua tán cây, nhưng mất năng lượng vì ma sát với cành lá. Phía sau đai cây hình thành một vùng gió yếu.
- Chiều dài vùng che chắn: tài liệu lâm nghiệp về đai chắn gió thường cho thấy vùng gió giảm đáng kể kéo dài phía sau đai khoảng 10–20 lần chiều cao cây. Đai cao 10 m có thể che một dải sau lưng rộng một đến hai trăm mét.
- Độ thưa của đai: đai quá kín như tường tạo xoáy mạnh ngay sau lưng, gió lại đổ xuống gần, vùng che chắn ngắn. Đai có độ thưa vừa phải, khoảng 40–50%, cho gió đi qua một phần, tạo vùng che chắn dài và đều hơn.
- Hướng đai: đai hiệu quả nhất khi vuông góc với hướng gió gây hại chính. Ở miền Trung, đó thường là gió mùa đông bắc thổi từ biển vào.
- Nhiều đai song song: trên dải cát rộng, người ta trồng nhiều đai cách nhau, tạo thành mạng lưới ô chắn, thay vì một đai duy nhất ở mép biển.
Vì sao lại là phi lao
Phi lao (tên khoa học Casuarina equisetifolia) có gốc ở vùng Đông Nam Á, châu Đại Dương và được trồng rộng khắp ven biển nhiệt đới. Ở Việt Nam, phi lao được trồng nhiều trên dải cát miền Trung trong nửa sau thế kỷ 20 và trở thành hình ảnh đặc trưng của vùng biển này. Lý do phi lao được chọn:
- Chịu được đất cát nghèo. Rễ phi lao cộng sinh với vi khuẩn Frankia tạo nốt sần cố định đạm từ không khí, nhờ đó sống được trên cát gần như không có chất dinh dưỡng.
- Chịu gió, chịu mặn, chịu nắng. Phi lao chịu được hơi muối từ biển và nắng gắt.
- Cành lá dạng kim mảnh. Tán thưa tự nhiên, đúng độ thưa cần cho đai chắn gió; lá kim rụng tạo lớp thảm phủ cát.
- Mọc nhanh. Vài năm đã đạt chiều cao đủ che chắn.
Ngoài phi lao, trên đất cát còn trồng keo lá tràm, keo lưỡi liềm, và giữ lại các cây bản địa chịu cát như dứa dại, xương rồng, các loại cây bụi ven biển.
Trồng một đai phi lao trên cát: những điểm kỹ thuật chính
Thời vụ
Ở miền Trung, thời vụ thường là đầu mùa mưa, khi cát đủ ẩm và cây con có cả mùa mưa để bén rễ trước mùa khô gió nóng. Trồng sai mùa là nguyên nhân thất bại phổ biến.
Che chắn cây con
Trên cồn cát trống, cây con dễ bị cát vùi hoặc cát thổi bật gốc. Người dân thường cắm phên, rào chắn bằng tàu dừa, cành cây khô ở phía đón gió. Ở những nơi cát di động mạnh, phải cố định cát trước bằng cách trồng cỏ, dây leo bò lan như rau muống biển, hoặc cắm ô chắn bằng cành khô.
Hố trồng và phân
Hố đào sâu để rễ chạm lớp cát ẩm; thường bón lót phân chuồng hoặc trộn đất màu để cây con có dinh dưỡng ban đầu. Cây giống có bầu và có nốt sần tốt thì sống khoẻ hơn.
Mật độ và cấu trúc đai
Ban đầu trồng dày để nhanh khép tán, sau tỉa thưa dần. Đai tốt có nhiều hàng, có tầng cây thấp ở mép để cản gió sát mặt đất, tránh tình trạng gốc trống trơn cho gió luồn qua dưới tán.
Cây tiên phong trên đụn cát trước đai rừng
Phía ngoài cùng sát biển, nơi gió mặn mạnh nhất, phi lao thường còi cọc. Ở đó, những cây thấp bò lan làm nhiệm vụ giữ cát trước:
- Rau muống biển: thân bò dài nhiều mét, rễ bám xuống cát ở mỗi đốt, phủ kín mặt cồn.
- Cỏ chông: cỏ cứng, lá nhọn, thân bò giữ cát, quả tròn có gai lăn theo gió để phát tán.
- Dứa dại: bụi lớn, lá dài có gai, chịu mặn tốt, thường mọc thành hàng sát biển.
Thảm cây này rất dễ bị phá: xe chạy qua, người giẫm lên, san ủi làm bãi đỗ. Một lối mòn băng ngang cồn có thể trở thành điểm gió luồn, khoét cát thành rãnh.
Giới hạn và rủi ro của rừng phi lao
- Bão quật đổ. Phi lao thuần loài, cùng tuổi dễ gãy đổ hàng loạt trong bão mạnh. Đai rừng bị bão phá phải mất nhiều năm mới phục hồi.
- Sâu bệnh và cháy. Rừng thuần loài trên cát khô, lá kim rụng dày, mùa khô nóng có nguy cơ cháy. Một số đai phi lao già cỗi, suy thoái cần được trồng thay thế.
- Không chặn được sóng biển. Phi lao chắn gió, chắn cát, nhưng không chịu được sóng đánh vào gốc. Khi bờ biển bị xói lở, hàng phi lao sát biển bị đổ hàng loạt, cảnh này rất quen ở nhiều bãi biển miền Trung.
- Đa dạng sinh học thấp. Đai phi lao thuần loài kém đa dạng hơn thảm thực vật cát bản địa. Xu hướng hiện nay là trồng hỗn giao, giữ lại cây bản địa.
Góc nhìn hôm nay: giữ rừng phòng hộ ven biển
Luật Lâm nghiệp năm 2017 có riêng nhóm rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát bay. Rừng này không phải để lấy gỗ hay làm bãi tắm; chặt phá, san ủi đai rừng là làm hở hàng rào bảo vệ cho cả làng phía sau.
Một vài điều người dân và du khách có thể làm:
- Không chặt cành phi lao, không cào lá kim làm chất đốt ở những đai đang mỏng.
- Đi biển theo lối có sẵn, không lái xe máy lên cồn cát có thực vật.
- Báo cho kiểm lâm, chính quyền xã khi thấy đốt lửa trong rừng phi lao mùa khô, hay san ủi đai rừng.
- Muốn tìm hiểu thêm: các tài liệu kỹ thuật trồng rừng phòng hộ ven biển trên cát của Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam; và đi thăm những vùng cát đã được phủ xanh ở Quảng Trị để thấy sự khác biệt giữa đồi cát trắng trơ và đồi cát có rừng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trồng phi lao ven biển?
Phi lao chịu được đất cát nghèo, gió mạnh và hơi muối, mọc nhanh và có tán thưa vừa phải, rất hợp làm đai chắn gió. Đai phi lao làm gió sát mặt đất yếu đi nên cát không bị cuốn bay vào ruộng vườn, nhà cửa. Rễ phi lao còn cộng sinh với vi khuẩn cố định đạm nên sống được trên cát gần như không có dinh dưỡng.
Cát bay và cát chảy khác nhau thế nào?
Cát bay là cát bị gió cuốn đi trong mùa khô, chủ yếu nảy sát mặt đất. Cát chảy là cát bị nước mưa cuốn từ cồn cát trống xuống chân cồn, lấp mương ruộng trong mùa mưa. Cả hai đều giảm mạnh khi cồn cát được phủ thực vật.
Đai chắn gió che được bao xa?
Theo các tài liệu lâm nghiệp, vùng gió giảm đáng kể phía sau đai chắn kéo dài khoảng 10–20 lần chiều cao cây. Đai có độ thưa vừa phải che được xa và đều hơn đai quá kín. Vì vậy trên dải cát rộng người ta trồng nhiều đai song song.
Rừng phi lao có chống được sóng biển không?
Không. Phi lao chắn gió và chắn cát, nhưng không chịu được sóng đánh vào gốc. Khi bờ biển bị xói lở, hàng phi lao sát biển thường bị đổ hàng loạt. Chống xói bờ biển cần các giải pháp khác như nuôi bãi, kè hoặc giữ đụn cát tự nhiên.
Cây gì giữ cát tốt trên đụn cát sát biển?
Những cây thấp bò lan như rau muống biển, cỏ chông và bụi dứa dại là lớp giữ cát tiên phong ở sát biển. Chúng phủ kín mặt cồn và có rễ bám ở nhiều đốt. Phía sau mới là đai phi lao, keo và cây bản địa chịu cát.
