Hàng rào tre gây bồi là hai hàng cọc tre (hoặc cừ tràm) đóng song song ngoài bãi biển đang bị xói, giữa nhét chặt bó cành cây, tạo thành bức rào thưa cho nước đi qua nhưng làm sóng yếu đi. Phía sau rào, nước lặng hơn nên phù sa lắng xuống, bãi bùn cao dần lên; khi bãi đủ cao, cây mắm tự mọc hoặc được trồng, và rừng ngập mặn quay trở lại. Đây là cách phục hồi rừng ngập mặn trên bãi đã mất rừng mà trồng cây thẳng thì cây con bị sóng nhổ đi.
Ở ven biển Đồng bằng sông Cửu Long, từ đầu thập niên 2010, kỹ thuật này được áp dụng ở nhiều đoạn bờ thuộc Cần Thơ, Cà Mau và An Giang (theo địa giới hiện nay), với hỗ trợ kỹ thuật của các tổ chức quốc tế, trong đó có Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ). Bài này giải thích vì sao phải gây bồi trước rồi mới trồng, cấu tạo hàng rào, khi nào nó hiệu quả và khi nào không.
Vì sao không thể trồng cây ngay trên bãi đang xói
Cây ngập mặn không mọc được ở mọi chỗ có nước mặn. Chúng cần ba điều kiện:
- Cao trình đúng: bãi phải đủ cao để mỗi ngày có những giờ khô ráo. Bãi quá thấp, ngập gần như suốt ngày, thì cây con không thở được và chết.
- Sóng đủ nhẹ: trụ mầm của đước, quả của mắm cần vài tuần yên ổn để bén rễ. Sóng mạnh nhổ chúng lên trước khi kịp bám.
- Nền bùn ổn định: nếu mỗi đợt gió mùa lại khoét đi vài chục centimet bùn thì rễ non không giữ nổi.
Khi rừng ngập mặn đã mất, bãi bùn trống bị sóng xới liên tục, bùn bị cuốn đi, bãi thấp dần. Càng thấp, sóng vào càng mạnh. Đây là vòng xoáy đi xuống: mất rừng làm bãi xói, bãi xói làm rừng không mọc lại được. Trồng thêm cây con lúc này giống như gieo hạt giữa dòng nước chảy. Muốn phá vòng xoáy phải làm cho sóng nhẹ lại và bãi cao lên trước.
Cấu tạo một hàng rào gây bồi
Thiết kế ở mỗi nơi khác nhau đôi chút, nhưng có những thành phần chung.
| Bộ phận | Vật liệu thường dùng | Vai trò |
|---|---|---|
| Hai hàng cọc đứng | Cọc tre già hoặc cừ tràm, đóng sâu vào bùn | Khung chịu lực, giữ bó cành |
| Lõi rào | Bó cành tre, cành cây, nhét chặt giữa hai hàng cọc | Làm rào thưa: nước qua được nhưng sóng mất năng lượng |
| Thanh giằng | Tre, dây buộc | Giữ hai hàng cọc không bị sóng xô ngả |
| Bố trí trên bãi | Song song bờ, có khi thêm đoạn vuông góc tạo thành các ô | Tạo vùng nước lặng phía sau để bùn lắng |
Điểm mấu chốt là rào phải thưa có tính toán. Rào kín như tường thì sóng đập vào phản xạ lại, xói chân rào và rào nhanh đổ. Rào quá thưa thì sóng đi qua gần như nguyên vẹn. Lõi cành cây dày khoảng vài chục centimet đến nửa mét, nước rỉ qua chậm, sóng mất phần lớn sức mà nước chở bùn vẫn vào được phía sau.
Ở một số nơi, các ô rào vuông góc với bờ giúp giữ bùn không bị dòng chảy dọc bờ cuốn đi. Kích thước ô, khoảng cách từ rào tới mép rừng còn lại, chiều cao rào… được chọn theo khảo sát sóng, triều và lượng phù sa ở từng đoạn.
Kỹ thuật này từ đâu ra
Ý tưởng không mới. Ở vùng biển Wadden dọc bờ Bắc Đức, Hà Lan, Đan Mạch, người ta đã dùng rào cành cây và cọc gỗ để gây bồi, lấn biển từ nhiều thế kỷ trước. Trong tiếng Đức, hệ thống ô rào này gọi là Lahnungen. Bùn lắng trong ô, bãi cao lên thành đầm cỏ mặn, rồi được đắp đê bao để thành đất canh tác.
Ở Indonesia, từ khoảng năm 2015, dự án Building with Nature (Xây dựng cùng thiên nhiên) tại Demak, bờ bắc đảo Java, do Wetlands International cùng các đối tác Hà Lan và Indonesia thực hiện, cũng dùng các cấu trúc thấm nước bằng cọc và cành cây để phục hồi bãi bùn và rừng ngập mặn ven những làng ven biển đang bị nước biển lấn.
Ở Việt Nam, người dân ven biển từ lâu đã biết cắm cọc, chắn cành giữ bãi trước vuông tôm, trước đê. Các dự án từ năm 2010 trở đi chủ yếu chuẩn hoá thiết kế, đo đạc hiệu quả và áp dụng ở quy mô hàng km bờ biển.
Hiệu quả: những gì đo được
Theo các báo cáo của dự án ở Đồng bằng sông Cửu Long, ở những đoạn thuận lợi, bãi bùn phía sau hàng rào được bồi cao thêm rõ rệt chỉ sau một đến hai mùa, có nơi tới vài chục centimet. Khi bãi đạt cao trình phù hợp, mắm tự mọc từ quả trôi dạt, hoặc được trồng bổ sung. Sau vài năm, mép rừng tiến ra phía biển thay vì lùi vào.
Nhưng không phải đoạn nào cũng thành công. Những điều kiện làm nên khác biệt:
- Có đủ phù sa trong nước. Rào chỉ giúp bùn lắng; nếu nước biển ở đó trong, nghèo bùn, thì bãi không cao lên được. Bờ biển Đồng bằng sông Cửu Long nhận phù sa từ sông Mê Kông, nhưng lượng phù sa về đồng bằng đã giảm trong những thập kỷ gần đây.
- Sóng không quá lớn. Ở những đoạn sóng mạnh, rào tre bị phá trong một mùa gió chướng. Khi đó cần cấu kiện chắc hơn, như đê giảm sóng bằng cọc bê tông, đá hộc, hoặc rào hai, ba lớp.
- Được bảo dưỡng. Cành cây mục, cọc tre bị hà ăn sau vài năm. Bó cành phải được bổ sung định kỳ. Hàng rào bỏ mặc sau khi dự án kết thúc thường hỏng trước khi rừng kịp mọc.
- Người dân đồng thuận. Nếu ghe thuyền phải đi vòng xa, hay bãi cào nghêu, sò bị chặn, mà không ai bàn trước, rào dễ bị tháo dỡ.
So sánh với kè cứng và đê giảm sóng bê tông
Ở nhiều đoạn bờ biển Đồng bằng sông Cửu Long xói lở nặng, địa phương phải xây kè, đê giảm sóng bằng bê tông, đá. Hai cách làm không loại trừ nhau.
| Tiêu chí | Hàng rào tre gây bồi | Đê giảm sóng bê tông, đá |
|---|---|---|
| Chi phí ban đầu | Thấp, vật liệu sẵn có tại chỗ | Cao |
| Tuổi thọ bản thân công trình | Vài năm, cần bổ sung | Hàng chục năm |
| Sức chịu sóng | Vừa phải | Lớn |
| Mục tiêu cuối | Rừng ngập mặn tự đứng được rồi rào tự mục đi | Công trình tồn tại lâu dài |
| Phù hợp | Bãi bùn có phù sa, sóng vừa, xói chưa quá sâu | Đoạn xói cấp bách, sát khu dân cư, sóng lớn |
Một cách nghĩ hay được kỹ sư dùng: hàng rào tre là giàn giáo. Giàn giáo dựng lên để xây nhà, nhà xong thì tháo giàn giáo. Rào tre dựng lên để rừng mọc, rừng đứng được thì rào mục đi cũng không sao. Còn đê bê tông là ngôi nhà, phải bền lâu.
Góc nhìn hôm nay: người dân ven biển có thể làm gì
Hàng rào gây bồi là kỹ thuật cộng đồng tham gia được nhiều nhất trong các giải pháp phòng chống xói lở bờ biển. Ở nhiều nơi, chính người dân địa phương được thuê đóng cọc, bó cành, rồi được giao khoán bảo vệ đoạn rào và rừng mới mọc.
- Không tháo cọc, rút cành từ hàng rào để làm củi hay làm chà thả cá.
- Không cho trâu bò, vịt vào khu rừng mới mọc phía sau rào; cây mắm con rất dễ bị giẫm nát.
- Báo cho cán bộ xã, kiểm lâm khi thấy đoạn rào bị sóng phá để sửa kịp trước mùa gió chướng.
- Muốn tìm hiểu kỹ: các tài liệu hướng dẫn kỹ thuật của GIZ về quản lý vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long, và tài liệu Building with Nature của Wetlands International có hình vẽ mặt cắt rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Hàng rào tre gây bồi là gì?
Đó là hai hàng cọc tre hoặc cừ tràm đóng song song trên bãi biển, giữa nhét chặt bó cành cây. Rào làm sóng yếu đi nhưng vẫn cho nước chở bùn đi qua, nên phù sa lắng lại phía sau. Khi bãi đủ cao, rừng ngập mặn có thể mọc lại.
Vì sao không trồng thẳng cây ngập mặn trên bãi đã mất rừng?
Bãi mất rừng thường bị sóng xói thấp dần, ngập quá lâu mỗi ngày và sóng quá mạnh với cây con. Trồng ở đó cây chết hoặc bị nhổ trôi. Phải làm sóng nhẹ lại và bãi cao lên trước, rồi mới trồng hoặc chờ cây tự mọc.
Hàng rào tre gây bồi bền bao lâu?
Bản thân hàng rào thường chỉ bền vài năm vì cành mục và cọc bị hà ăn, cần bổ sung định kỳ. Mục tiêu không phải là rào tồn tại mãi, mà là đủ thời gian để bãi bồi cao và rừng ngập mặn đứng vững. Khi rừng đã tự giữ được bãi, rào mục đi cũng không sao.
Hàng rào tre có thay được kè bê tông không?
Chỉ ở những đoạn bờ có đủ phù sa, sóng vừa phải và xói chưa quá nặng. Ở đoạn xói cấp bách, sát khu dân cư, sóng lớn, vẫn cần kè hoặc đê giảm sóng cứng. Nhiều nơi kết hợp cả hai: công trình cứng giữ phía ngoài, rào tre gây bồi phía trong để rừng mọc lại.
Kỹ thuật gây bồi bằng rào cành cây có từ bao giờ?
Ở vùng biển Wadden thuộc Đức, Hà Lan, Đan Mạch, người ta đã dùng ô rào cành cây và cọc gỗ để gây bồi lấn biển từ nhiều thế kỷ trước. Ở Việt Nam, người dân ven biển cũng cắm cọc chắn cành giữ bãi từ lâu. Các dự án từ đầu thập niên 2010 chuẩn hoá thiết kế và áp dụng ở quy mô lớn.
