Đất ngập nước như đầm lầy, bãi sông, hồ tự nhiên, đồng trũng giảm lũ bằng cách chứa tạm một phần nước lũ rồi nhả ra từ từ. Nhờ vậy đỉnh lũ ở hạ du thấp hơn và đến muộn hơn, người dân có thêm thời gian ứng phó. Khi những vùng này bị san lấp, đắp bờ bao kín hay bị nhà cửa lấn chiếm, lượng nước ấy không mất đi mà dồn xuống hạ du hoặc dâng cao ở chỗ khác.
Người làm thuỷ lợi gọi chức năng này là điều tiết hay cắt lũ tự nhiên. Một hồ chứa bê tông cắt lũ nhờ dung tích phòng lũ; một vùng đất ngập nước làm việc tương tự mà không cần đập, chỉ cần được để yên. Bài này giải thích cơ chế, những ví dụ trong nước và thế giới, và vì sao xu hướng mới là trả lại không gian cho sông.
Cơ chế: vì sao chứa nước lại hạ được đỉnh lũ
Hình dung một con lũ như một quả đồi nước chạy dọc sông. Khi gặp một vùng trũng rộng bên cạnh, một phần nước tràn vào đó. Con lũ mất bớt nước nên đỉnh thấp xuống. Vùng trũng sau đó nhả nước ra dần khi mực nước sông đã rút, kéo dài phần đuôi lũ.
Kỹ sư mô tả bằng đường quá trình lũ, tức đồ thị lưu lượng theo thời gian. Qua một vùng chứa lớn, đồ thị bị dẹt xuống và kéo giãn ra: đỉnh thấp hơn, chân rộng hơn. Tổng lượng nước gần như không đổi, nhưng thứ gây nguy hiểm cho đê và nhà cửa chính là đỉnh.
Đất ngập nước còn giảm tốc độ dòng chảy nhờ thực vật dày như sậy, năng, cỏ, cây bụi, làm nước chảy chậm và lắng bớt phù sa trước khi về hạ du.
Biển Hồ Tonlé Sap: bể chứa lũ khổng lồ của sông Mê Kông
Ví dụ lớn nhất trong vùng là Biển Hồ Tonlé Sap ở Campuchia. Mùa khô, hồ có diện tích khoảng 2.500–3.000 km². Mùa lũ, nước sông Mê Kông dâng cao đến mức dòng sông Tonlé Sap chảy ngược vào hồ, và hồ nở ra gấp nhiều lần, lên hơn 10.000 km². Khi lũ rút, nước hồ chảy trở lại sông Mê Kông.
Với Đồng bằng sông Cửu Long, đây là một bộ điều tiết tự nhiên: hồ hớt bớt đỉnh lũ trong mùa mưa và bổ sung nước cho sông trong đầu mùa khô, giúp đẩy lùi mặn. Bất cứ thay đổi nào làm giảm khả năng chứa của hồ hay thay đổi nhịp lũ thượng nguồn đều ảnh hưởng tới đồng bằng.
Vùng trũng trữ lũ ở Việt Nam
| Vùng | Thuộc | Vai trò với lũ |
|---|---|---|
| Đồng Tháp Mười | Tây Ninh và Đồng Tháp | Vùng trũng rộng chứa nước lũ tràn từ biên giới, làm chậm lũ trước khi xuống các vùng thấp hơn |
| Tứ giác Long Xuyên | An Giang | Tiếp nhận một phần lũ từ sông Hậu và từ biên giới, thoát dần ra biển Tây |
| Rừng tràm U Minh | Cà Mau và An Giang | Đất than bùn và rừng tràm giữ nước mưa, cũng là kho nước ngọt mùa khô |
| Bãi sông Hồng ngoài đê | Hà Nội và các tỉnh ven sông | Không gian thoát lũ, chứa nước khi lũ lớn; vì vậy bị hạn chế xây dựng |
| Đầm phá Tam Giang – Cầu Hai | Huế | Chứa nước lũ từ các sông đổ về trước khi thoát ra biển qua các cửa |
Ở đồng bằng sông Cửu Long, khi nhiều vùng trữ lũ được bao đê để làm lúa vụ ba, phần nước lũ không còn chỗ tràn đã dồn sang những vùng khác, góp phần làm mực nước ở một số nơi dâng cao hơn. Đây là bài toán được bàn nhiều trong các nghiên cứu quy hoạch đồng bằng, và câu trả lời không đơn giản vì liên quan tới sinh kế người trồng lúa. Chuyện mùa nước nổi và sinh kế mùa lũ là một chủ đề riêng; ở đây chỉ nhấn mạnh vai trò thuỷ lực của vùng trữ.
Trả không gian cho sông: bài học Hà Lan
Năm 1993 và năm 1995, các con sông lớn ở Hà Lan dâng cao tới mức đê suýt vỡ. Năm 1995, khoảng 250.000 người phải sơ tán. Thay vì chỉ nâng đê cao mãi, Hà Lan triển khai chương trình Ruimte voor de Rivier, tức Không gian cho sông, với hàng chục dự án hoàn thành chủ yếu trong khoảng năm 2006–2015.
Những biện pháp chính:
- Lùi đê: dời tuyến đê vào xa hơn để bãi sông rộng ra.
- Hạ thấp bãi sông: đào bớt đất trên bãi để lòng dẫn lũ lớn hơn.
- Đào kênh phụ: tạo nhánh sông chỉ làm việc khi lũ lớn. Ở Nijmegen, một kênh phụ được đào song song với sông Waal, tạo thành một hòn đảo mới giữa thành phố.
- Vùng chứa lũ có kiểm soát: một số vùng nông nghiệp được thiết kế để ngập khi lũ cực lớn, có đền bù.
- Dỡ bỏ vật cản: gỡ bớt kè mỏ hàn, công trình cản dòng trên bãi.
Điều thú vị là nhiều vùng bãi mở rộng đã trở thành đất ngập nước, công viên, bãi chăn thả, vừa thoát lũ vừa có giá trị sinh thái và cảnh quan. Đây là cách nghĩ "sống cùng nước" của một quốc gia nổi tiếng về đê điều.
Vùng phân lũ, chậm lũ: phiên bản kỹ thuật của đất ngập nước
Ở nhiều hệ thống sông lớn, người ta chủ động chọn một vùng thấp để dẫn nước lũ vào khi mực nước vượt ngưỡng nguy hiểm. Trên sông Mississippi (Hoa Kỳ), đập tràn Bonnet Carré xây xong năm 1931, được mở cửa khi cần để xả một phần lũ sang hồ Pontchartrain, bảo vệ thành phố New Orleans.
Ở đồng bằng Bắc Bộ, hệ thống sông Hồng từng có các vùng phân lũ, chậm lũ, trong đó có vùng gắn với sông Đáy và đập Đáy. Từ khi các hồ chứa lớn trên thượng nguồn đi vào vận hành, vai trò cắt lũ chủ yếu chuyển sang các hồ chứa, nhưng nguyên lý vẫn vậy: cần có chỗ cho nước lũ đi, nếu không nó sẽ tự tìm chỗ.
Khác biệt giữa vùng chậm lũ và đất ngập nước tự nhiên nằm ở chỗ con người kiểm soát lúc nào cho nước vào. Nhưng cả hai đều phụ thuộc vào một điều: vùng đó phải được giữ trống, không bị lấp kín bằng nhà cửa.
Đất ngập nước đang mất đi nhanh thế nào
Báo cáo Triển vọng đất ngập nước toàn cầu do Công ước Ramsar công bố năm 2018 ước tính khoảng 35% diện tích đất ngập nước của thế giới đã mất trong giai đoạn 1970–2015, tốc độ mất nhanh gấp ba lần rừng. Nguyên nhân chính là chuyển đổi sang nông nghiệp, đô thị hoá, làm đường, nuôi trồng thuỷ sản.
Ở đô thị, ao hồ, ruộng trũng ven thành phố chính là đất ngập nước nhỏ. Khi chúng bị san lấp để làm khu dân cư, nước mưa mất chỗ chứa và các khu thấp hơn ngập sâu hơn. Đây cũng là lý do các kế hoạch chống ngập đô thị hiện đại thường bắt đầu bằng việc giữ lại hoặc đào mới hồ điều hoà.
Góc nhìn hôm nay: giữ vùng trữ nước bắt đầu từ đâu
- Ở cấp quy hoạch: bản đồ vùng ngập, vùng thoát lũ cần được công khai và tôn trọng khi cấp phép xây dựng. Nhà xây trên bãi sông, trên vùng trữ lũ vừa chịu rủi ro, vừa làm tăng rủi ro cho người khác.
- Ở cấp cộng đồng: không san lấp ao, mương, ruộng trũng chung của xóm mà không có thiết kế thoát nước thay thế. Không đổ phế thải xây dựng xuống bãi sông, đầm hồ.
- Đi xem: Vườn quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp) vào mùa nước, để thấy một vùng trữ lũ tự nhiên làm việc; bãi giữa sông Hồng ở Hà Nội trong mùa lũ, để hiểu vì sao bãi phải để trống.
- Đọc thêm: tài liệu của Ban Thư ký Công ước Ramsar về đất ngập nước và giảm nhẹ rủi ro thiên tai; tài liệu giới thiệu chương trình Không gian cho sông của Hà Lan có nhiều hình ảnh trước và sau.
Câu hỏi thường gặp
Đất ngập nước giúp giảm lũ như thế nào?
Đất ngập nước chứa tạm một phần nước lũ khi sông dâng và nhả ra từ từ khi nước rút. Nhờ vậy đỉnh lũ ở hạ du thấp hơn và đến muộn hơn. Thực vật dày trong đầm lầy còn làm dòng chảy chậm lại và lắng bớt phù sa.
Biển Hồ Tonlé Sap ảnh hưởng gì tới lũ ở Việt Nam?
Mùa lũ, nước sông Mê Kông chảy ngược vào Biển Hồ, làm hồ nở ra từ khoảng 2.500–3.000 km² lên hơn 10.000 km². Nhờ đó một phần đỉnh lũ được giữ lại trước khi xuống Đồng bằng sông Cửu Long. Mùa khô, nước hồ chảy ra bổ sung cho sông, giúp đẩy mặn.
Chương trình Không gian cho sông của Hà Lan là gì?
Đó là chương trình Ruimte voor de Rivier, triển khai sau các đợt lũ năm 1993 và 1995, chủ yếu trong khoảng năm 2006–2015. Thay vì chỉ nâng đê, Hà Lan lùi đê, hạ bãi sông, đào kênh phụ để sông có chỗ thoát lũ. Nhiều vùng bãi mở rộng trở thành đất ngập nước và công viên.
Vì sao không được xây nhà trên bãi sông?
Bãi sông là không gian thoát và chứa nước khi lũ lớn. Nhà cửa trên bãi vừa có nguy cơ bị ngập, cuốn trôi, vừa thu hẹp lòng dẫn lũ, làm mực nước dâng cao hơn ở các đoạn khác. Luật Đê điều vì thế hạn chế xây dựng ở phạm vi bãi sông.
Thế giới đã mất bao nhiêu đất ngập nước?
Theo báo cáo Triển vọng đất ngập nước toàn cầu năm 2018 của Công ước Ramsar, khoảng 35% diện tích đất ngập nước đã mất trong giai đoạn 1970–2015. Tốc độ mất được ước tính nhanh gấp ba lần tốc độ mất rừng. Nguyên nhân chủ yếu là chuyển đổi sang nông nghiệp và đô thị.
