Rừng đầu nguồn giảm rõ rệt những trận lũ nhỏ và vừa, giữ đất không trôi xuống sông và làm nước về hạ du chậm hơn, nhưng không chặn được những trận lũ lớn do mưa kéo dài nhiều ngày. Khi đất rừng đã ngấm no nước, mưa thêm bao nhiêu chảy tràn bấy nhiêu, gần như đất trống. Vì vậy rừng là một lớp giảm nhẹ quan trọng chứ không phải tấm khiên chặn mọi cơn lũ.
Câu "mất rừng nên lũ to" đúng một phần và sai một phần. Bài này giải thích nước mưa đi đâu khi rơi xuống rừng, rừng giảm lũ được tới mức nào, phần nào người ta hay nói quá, và loại rừng nào thật sự có ích cho phòng chống thiên tai.
Một giọt mưa rơi xuống rừng đi đâu
Để hiểu rừng giảm lũ thế nào, hãy theo một trận mưa rơi xuống sườn núi có rừng tự nhiên nhiều tầng.
- Tán cây giữ lại một phần. Lá, cành, rêu, dây leo giữ nước trên bề mặt, một phần bốc hơi trở lại không khí. Các nhà thuỷ văn gọi đây là lượng nước bị tán chặn. Với mưa nhỏ, phần bị chặn có thể chiếm tỷ lệ đáng kể; với mưa to kéo dài, tỷ lệ này rất nhỏ vì tán cây nhanh chóng ướt đẫm.
- Thảm mục làm chậm dòng chảy. Lớp lá rụng, cành khô dày trên mặt đất như tấm bọt biển mỏng, giảm va đập của hạt mưa và làm nước chảy chậm lại.
- Đất rừng thấm nước nhanh. Rễ cây, giun, mối tạo hàng triệu lỗ rỗng trong đất. Tốc độ thấm của đất rừng tự nhiên thường cao hơn nhiều lần đất trống bị nén chặt hay đất bị đốt sau khai thác.
- Nước đi ngầm trong đất. Phần lớn nước thấm vào đất rồi chảy chậm qua các tầng đất, ra suối sau nhiều giờ hoặc nhiều ngày, thay vì chảy tràn trên mặt trong vài chục phút.
Trên sườn núi trọc, quá trình rút gọn hẳn: hạt mưa đập thẳng vào đất, làm vỡ cấu trúc đất mặt, bịt các lỗ rỗng; nước không thấm kịp nên chảy tràn ngay, cuốn theo đất. Suối dâng nhanh hơn, đỉnh lũ cao hơn và đến sớm hơn.
Rừng giảm lũ tới đâu: chỗ khoa học đã chắc
Năm 2005, Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO) và Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Quốc tế (CIFOR) xuất bản một báo cáo tổng hợp mang tên đại ý: Rừng và lũ, chìm trong truyền thuyết hay dựa trên sự thật. Báo cáo này được trích nhiều vì nó tách rõ điều đã chắc và điều bị nói quá.
| Điều đã khá chắc | Điều bị nói quá |
|---|---|
| Rừng giảm dòng chảy mặt và đỉnh lũ ở lưu vực nhỏ, với mưa nhỏ và vừa | Rừng ngăn được mọi trận lũ lớn trên các con sông lớn |
| Rừng giảm mạnh xói mòn đất mặt và lượng bùn cát trôi xuống suối | Mỗi trận lũ lịch sử ở hạ du đều do phá rừng ở thượng nguồn |
| Rễ cây giữ đất tầng nông, giảm sạt lở nông trên sườn dốc | Rừng chặn được sạt lở sâu, sạt lở do động đất hay do mưa cực lớn |
| Khai thác trắng, làm đường, đốt thực bì làm tăng dòng chảy mặt cục bộ | Trồng thật nhiều cây là giải quyết được lũ ở đồng bằng |
Nguyên do nằm ở quy mô. Ở một lưu vực vài chục km², rừng có thể quyết định đỉnh lũ suối. Ở lưu vực hàng chục nghìn km², lũ lớn sinh ra từ những đợt mưa trên diện rộng, kéo dài nhiều ngày; lúc đó đất ở mọi nơi đều đã bão hoà, khả năng chứa của rừng đã đầy. Những trận lũ lớn từng xảy ra cả khi lưu vực còn rừng che phủ rất tốt.
Sạt lở: rễ cây làm được gì và không làm được gì
Ở vùng núi phía Bắc và miền Trung, sạt lở đất gây chết người nhiều hơn cả nước lũ. Rễ cây có hai tác dụng rõ:
- Gia cố cơ học: rễ đan vào đất như cốt thép, giữ lớp đất mặt dày khoảng một đến hai mét, tuỳ loài cây.
- Hút bớt nước: cây thoát hơi nước làm đất bớt ẩm giữa các trận mưa, nhưng tác dụng này yếu đi trong mùa mưa dầm.
Với sạt lở nông, rừng giảm nguy cơ rõ ràng. Với sạt lở sâu, mặt trượt nằm dưới tầng rễ hàng chục mét, rừng hầu như không giữ được; thậm chí trọng lượng cây lớn và lực gió trên tán có thể góp thêm lực đẩy trong một số trường hợp. Các khối sạt lở lớn thường liên quan tới cấu trúc địa chất, mạch nước ngầm, vết cắt taluy khi làm đường, hơn là chỉ do mất rừng.
Người dân vùng núi nên nhớ: có rừng không có nghĩa là an toàn. Dấu hiệu sạt lở như nứt đất, cây nghiêng, nước suối đục bất thường, tiếng động lạ trong núi vẫn phải được coi trọng, và khi chính quyền ra lệnh sơ tán thì phải đi ngay.
Loại rừng nào có ích nhất cho phòng chống thiên tai
Không phải rừng nào cũng như nhau. Luật Lâm nghiệp năm 2017 xếp riêng nhóm rừng phòng hộ đầu nguồn, với mục tiêu chính là điều tiết nguồn nước, chống xói mòn, giảm thiên tai, chứ không phải lấy gỗ.
Rừng tự nhiên nhiều tầng
Có tầng cây cao, tầng cây bụi, tầng thảm tươi và lớp thảm mục dày. Mỗi tầng chặn nước một chút, đất xốp và giàu mùn. Đây là loại rừng giảm dòng chảy mặt và giữ đất tốt nhất.
Rừng trồng thuần loài, chu kỳ ngắn
Rừng trồng keo, bạch đàn khai thác sau vài năm có giá trị kinh tế lớn cho người dân miền núi. Nhưng về thuỷ văn, chúng thường có ít tầng, thảm mục mỏng, và mỗi lần khai thác trắng, đất bị phơi trống một thời gian. Nếu khai thác vào đầu mùa mưa, đốt thực bì để trồng lại, thì đúng lúc mưa to đất mặt dễ bị cuốn trôi nhất.
Cải thiện rừng trồng
Kỹ thuật lâm sinh có thể giảm bớt tác động: khai thác theo băng, theo đám thay vì trắng cả quả đồi; giữ lại dải rừng dọc suối và đường tụ thuỷ; không đốt thực bì trên sườn dốc; trồng xen cây bản địa; kéo dài chu kỳ khai thác ở vùng xung yếu.
Ai trả tiền cho việc giữ rừng đầu nguồn
Giữ rừng đầu nguồn có lợi cho người ở hạ du: nhà máy thuỷ điện ít bùn cát lấp hồ, nhà máy nước có nguồn nước trong hơn, đồng bằng giảm một phần lũ nhỏ. Từ năm 2010, Việt Nam áp dụng chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng: các đơn vị hưởng lợi như thuỷ điện, cơ sở cung cấp nước sạch trả tiền, và tiền đó đến với các chủ rừng, hộ dân, cộng đồng nhận khoán bảo vệ rừng ở thượng nguồn.
Về nguyên lý, đây là cách đưa lợi ích phòng hộ của rừng vào bài toán kinh tế: người giữ rừng nhận được phần lợi mà trước đây chỉ người hạ du hưởng.
Liên hệ rừng với đê, hồ chứa và cảnh báo sớm
Trong hệ thống phòng chống lũ của một lưu vực, rừng đầu nguồn là lớp đầu tiên, tác dụng rộng nhưng có giới hạn. Phía sau là hồ chứa cắt lũ, đê sông, vùng chậm lũ ở hạ du, và cuối cùng là cảnh báo sớm cùng sơ tán. Mỗi lớp xử lý một phần rủi ro. Kỳ vọng một lớp làm hết việc của cả hệ thống là sai lầm.
Ví dụ: rừng giữ đất tốt giúp hồ chứa thuỷ lợi bớt bồi lắng, giữ được dung tích phòng lũ lâu năm hơn. Rừng ven suối giảm vật trôi như cây đổ, đất đá chặn dòng, vốn là nguyên nhân gây ra những đợt lũ dồn bất ngờ khi chỗ tắc bị vỡ.
Góc nhìn hôm nay: đọc thêm và quan sát ở đâu
- Khi đi qua vùng núi, để ý suối chảy từ đồi rừng tự nhiên và suối chảy từ đồi mới khai thác sau một trận mưa: màu nước khác nhau rất rõ. Đó là bằng chứng trực quan về xói mòn.
- Các vườn quốc gia đầu nguồn như Cúc Phương, Bạch Mã, Cát Tiên có tuyến tham quan giải thích về vai trò của rừng với nguồn nước.
- Báo cáo FAO và CIFOR năm 2005 về rừng và lũ là tài liệu tham khảo cân bằng, có bản tóm tắt cho người không chuyên.
- Nếu sống ở vùng núi, theo dõi bản đồ cảnh báo nguy cơ sạt lở do cơ quan chuyên môn công bố, và tham gia diễn tập sơ tán của xã.
Câu hỏi thường gặp
Rừng đầu nguồn có chặn được lũ không?
Rừng đầu nguồn giảm rõ những trận lũ nhỏ và vừa, nhất là ở lưu vực nhỏ, và giảm mạnh xói mòn đất. Nhưng với mưa lớn kéo dài nhiều ngày, đất rừng đã bão hoà nước nên không chặn được lũ lớn. Rừng là một lớp giảm nhẹ, cần đi cùng hồ chứa, đê và cảnh báo sớm.
Vì sao mất rừng thì lũ đến nhanh hơn?
Đất trống bị hạt mưa đập chặt, lỗ rỗng bị bịt, nên nước không thấm kịp mà chảy tràn ngay trên mặt. Không còn tán cây và thảm mục làm chậm, nước dồn xuống suối trong thời gian ngắn hơn. Kết quả là đỉnh lũ suối cao hơn và đến sớm hơn.
Rừng có ngăn được sạt lở đất không?
Rễ cây giữ tốt lớp đất mặt dày khoảng một đến hai mét, nên giảm sạt lở nông. Sạt lở sâu với mặt trượt nằm dưới tầng rễ thì rừng hầu như không giữ được. Vì vậy có rừng vẫn phải theo dõi dấu hiệu sạt lở và chấp hành lệnh sơ tán.
Rừng phòng hộ đầu nguồn là gì?
Đó là một nhóm rừng phòng hộ theo Luật Lâm nghiệp năm 2017, có chức năng chính là điều tiết nguồn nước, chống xói mòn, giảm thiên tai cho lưu vực. Rừng này được quản lý để giữ che phủ lâu dài, không chủ yếu để khai thác gỗ. Nó thường nằm ở thượng nguồn các con sông và quanh hồ chứa.
Rừng trồng keo có giữ nước tốt như rừng tự nhiên không?
Thường là không bằng, vì rừng trồng thuần loài chu kỳ ngắn có ít tầng, thảm mục mỏng và bị khai thác trắng định kỳ. Thời gian đất trống sau khai thác là lúc xói mòn mạnh nhất. Khai thác theo băng, giữ dải rừng ven suối và không đốt thực bì trên sườn dốc giúp giảm tác động.
