Giải pháp dựa vào tự nhiên (thường viết tắt NbS, từ tiếng Anh nature-based solutions) trong phòng chống thiên tai là dùng chính rừng, bãi bồi, đất ngập nước, đụn cát, rạn san hô… để giảm sóng, trữ lũ, giữ đất, thay cho hoặc đi kèm với công trình bê tông. Nó không thay được đê, cống, trạm bơm trong mọi trường hợp, nhưng ở rất nhiều đoạn bờ biển và lưu vực sông, một đai rừng trước đê hay một vùng trũng được giữ lại để chứa nước làm cho công trình phía sau bền hơn và rẻ hơn.
Người làm đê lâu năm ở đồng bằng Bắc Bộ đã biết điều này từ trước khi có cái tên NbS: đoạn đê biển nào có rừng sú vẹt phía trước thì mùa bão ít phải hộ đê, đoạn nào trơ bãi thì sóng đánh thẳng vào mái. Bài này giải thích khái niệm cho rõ, so sánh với công trình truyền thống, và chỉ ra chỗ mạnh, chỗ yếu của cách làm này.
Định nghĩa: không phải cứ trồng cây là NbS
Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) đưa ra định nghĩa được dùng rộng rãi từ năm 2016: đó là những hành động bảo vệ, quản lý bền vững và phục hồi hệ sinh thái tự nhiên hoặc đã bị biến đổi, nhằm giải quyết các thách thức của xã hội một cách hiệu quả và thích ứng, đồng thời đem lại lợi ích cho con người và đa dạng sinh học. Năm 2020, IUCN ban hành bộ Tiêu chuẩn toàn cầu về NbS gồm tám tiêu chí. Đến tháng 3/2022, Hội đồng Môi trường Liên Hợp Quốc cũng thông qua một định nghĩa chung.
Ba điểm mấu chốt trong định nghĩa đó hay bị bỏ qua:
- Phải giải quyết một vấn đề cụ thể, ở đây là rủi ro thiên tai: giảm chiều cao sóng, hạ đỉnh lũ, chặn cát bay, giữ mái dốc. Trồng cây cho đẹp chưa phải là NbS.
- Phải có lợi cho hệ sinh thái. Trồng một loài cây ngoại lai thành hàng thẳng tắp, xoá sạch thảm thực vật bản địa thì có thể chắn được gió nhưng khó được tính là giải pháp dựa vào tự nhiên đúng nghĩa.
- Phải được đo đếm và điều chỉnh. Một đai rừng ngập mặn trồng sai cao trình, chết sau hai năm, không giảm được sóng nào cả.
Xám, xanh và lai: ba kiểu hạ tầng
Kỹ sư thường chia công trình phòng chống thiên tai thành ba nhóm theo màu.
| Kiểu | Ví dụ | Mạnh ở đâu | Yếu ở đâu |
|---|---|---|---|
| Hạ tầng xám | Đê bê tông, kè đá, tường chắn sóng, cống ngăn triều, trạm bơm | Thiết kế theo tần suất rõ ràng, tác dụng ngay khi xây xong, chiếm ít đất | Đắt, xuống cấp theo thời gian, không tự lớn lên khi nước biển dâng, có thể gây xói ở đoạn bên cạnh |
| Hạ tầng xanh | Rừng ngập mặn, đụn cát có thực vật, đất ngập nước, rừng đầu nguồn, rạn san hô | Tự sửa chữa, có thể bồi cao theo mực nước, thêm lợi ích sinh kế, rẻ hơn khi duy trì | Cần nhiều năm mới phát huy, cần không gian, hiệu quả khó tính chính xác, có giới hạn trước sự kiện cực đoan |
| Hạ tầng lai | Đê có đai rừng phía trước, hàng rào tre gây bồi để trồng rừng, kè thấp kết hợp bãi cỏ | Tận dụng cả hai, đê nhỏ hơn mà vẫn an toàn | Cần phối hợp nhiều ngành, nhiều cơ quan quản lý cùng một dải đất |
Trong thực tế Việt Nam, kiểu lai phổ biến nhất. Một tuyến đê biển ở đồng bằng sông Hồng hay ven biển Cà Mau được thiết kế với giả định có rừng ngập mặn phía trước. Nếu rừng mất, sóng thiết kế tác động lên mái đê lớn hơn hẳn, và con đê vốn đủ an toàn bỗng trở nên thiếu cao, thiếu dày.
Thiên nhiên làm được những việc gì
Giảm năng lượng sóng
Thân, rễ và tán cây ngập mặn tạo ma sát với dòng nước. Rạn san hô và rạn hàu hoạt động như đê ngầm, bắt sóng vỡ từ xa bờ. Bãi bồi rộng và thoải làm sóng vỡ dần trên một quãng dài thay vì đập một lần vào chân đê. Các tổng quan khoa học ghi nhận rạn san hô khoẻ mạnh có thể tiêu hao trung bình khoảng 97% năng lượng sóng đến từ ngoài khơi.
Trữ và làm chậm nước lũ
Đất ngập nước, bãi sông, hồ đầm tự nhiên chứa một phần lượng nước lũ rồi nhả ra từ từ, làm đỉnh lũ ở hạ du thấp hơn và đến muộn hơn. Đất rừng xốp, nhiều mùn, thấm nước tốt hơn hẳn đất trống bị nén chặt.
Giữ đất và chặn cát
Rễ cây và cỏ đan vào lớp đất mặt, chống xói mái dốc, mái đê, bờ sông. Đai rừng phi lao và thảm cỏ trên đụn cát giảm tốc độ gió sát mặt đất, giữ cát lại không cho bay vào làng, vào ruộng.
Tự lớn lên theo mực nước biển
Đây là điểm mà không công trình bê tông nào có được. Rừng ngập mặn và đầm cỏ mặn giữ phù sa và tích luỹ mùn, nên nền đất có thể cao dần theo năm tháng. Rạn san hô, rạn hàu khoẻ mạnh cũng lớn dần lên. Với điều kiện có đủ phù sa và hệ sinh thái không bị tàn phá, chúng có thể theo kịp mức nước biển dâng vừa phải.
Những con số kinh tế hay được nhắc
Ví dụ kinh điển của Việt Nam là chương trình trồng rừng ngập mặn ven biển miền Bắc do Hội Chữ thập đỏ Việt Nam thực hiện từ năm 1994, với sự hỗ trợ của Hội Chữ thập đỏ Nhật Bản. Báo cáo Thảm hoạ thế giới năm 2002 của Liên đoàn Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế (IFRC) cho biết việc trồng và bảo vệ gần 12.000 ha rừng ngập mặn tốn khoảng 1,1 triệu USD, nhưng giúp tiết kiệm ước khoảng 7,3 triệu USD mỗi năm chi phí duy tu đê. Báo cáo cũng ghi nhận những đoạn đê có rừng phía trước chịu thiệt hại ít hơn hẳn trong các cơn bão sau đó.
Những so sánh chi phí như vậy phụ thuộc mạnh vào điều kiện từng nơi, nên chỉ nên đọc như chỉ dấu về độ lớn, không phải giá áp dụng cho mọi bờ biển.
Giới hạn: lúc nào thiên nhiên không đủ
Người làm phòng chống thiên tai cần nói thẳng về giới hạn, vì kỳ vọng sai cũng nguy hiểm như không làm gì.
- Sự kiện cực đoan. Rừng đầu nguồn giảm đáng kể những trận lũ nhỏ và vừa, nhưng khi mưa kéo dài nhiều ngày, đất đã bão hoà nước, thì rừng hay đất trống đều cho nước chảy tràn gần như nhau. Rừng ngập mặn giảm sóng gió bão rất tốt, nhưng với sóng thần lớn thì chỉ làm chậm và giảm phần nào, không chặn được.
- Thời gian. Đai rừng ngập mặn cần từ 5 đến 10 năm mới đủ dày để giảm sóng rõ rệt. Đụn cát phải có thảm thực vật nhiều mùa mới ổn định. Vùng đang bị xói lở cấp bách không chờ được lâu như vậy.
- Không gian. Muốn rừng giảm sóng cần bề rộng hàng trăm mét. Ở nơi đất đã kín nhà cửa sát mép nước, không còn chỗ cho hệ sinh thái.
- Điều kiện tự nhiên. Cây ngập mặn chỉ sống được trong khoảng cao trình nhất định so với mực triều. Bãi đã bị xói quá sâu thì phải gây bồi trước rồi mới trồng được.
Vì vậy cách tiếp cận hợp lý là xem thiên nhiên như một lớp phòng thủ trong hệ thống nhiều lớp: lớp ngoài cùng là rạn, bãi, rừng; lớp giữa là đê, kè; lớp trong cùng là quy hoạch không xây nhà ở vùng rủi ro cao, cảnh báo sớm và sơ tán.
Khung pháp lý và cách Việt Nam đang áp dụng
Luật Phòng, chống thiên tai năm 2013 (sửa đổi năm 2020) đặt nguyên tắc kết hợp giải pháp công trình với giải pháp phi công trình, trong đó có bảo vệ, phát triển rừng. Luật Lâm nghiệp năm 2017 phân loại rừng phòng hộ thành các nhóm: rừng phòng hộ đầu nguồn, rừng phòng hộ chắn gió chắn cát bay, rừng phòng hộ chắn sóng lấn biển và rừng phòng hộ biên giới. Ba nhóm đầu chính là hạ tầng xanh phòng chống thiên tai được luật hoá.
Từ tháng 3/2025, đê điều, phòng chống thiên tai, lâm nghiệp và môi trường cùng thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, thuận lợi hơn cho các dự án lai.
Những mô hình đã có ở Việt Nam có thể kể: trồng rừng ngập mặn trước đê biển ở Ninh Bình, Hải Phòng, Quảng Ninh; hàng rào tre gây bồi phục hồi rừng ở vùng biển Cà Mau và Cần Thơ; đai phi lao chắn cát ở dải cát miền Trung từ Quảng Trị tới Khánh Hoà; trồng cỏ vetiver giữ mái taluy đường và mái đê sông; giữ lại vùng trũng trữ lũ ở Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên.
Góc nhìn hôm nay: người dân góp phần thế nào
NbS là việc của cộng đồng nhiều hơn công trình bê tông. Rừng ngập mặn trước đê sống được hay không phụ thuộc vào việc người dân có chặt cành làm củi, có đào ao nuôi tôm lấn vào đai rừng, có cào ngao làm bật gốc cây con hay không. Đụn cát ven biển giữ được hay không phụ thuộc vào việc có ai san ủi làm bãi đỗ xe, có ai khai thác cát trái phép.
Vài việc cụ thể ai cũng làm được:
- Khi đi biển, đi dọc đụn cát theo lối có sẵn, không giẫm lên thảm rau muống biển, cỏ chông đang giữ cát.
- Tham gia các đợt trồng rừng ngập mặn do địa phương hoặc tổ chức uy tín đứng ra, nơi có cán bộ kỹ thuật chọn đúng loài, đúng cao trình.
- Báo cho chính quyền xã khi thấy chặt phá rừng phòng hộ, đổ phế thải xuống đầm, lấn chiếm bãi sông.
- Đọc thêm: các ấn phẩm về Eco-DRR của IUCN và của Wetlands International có bản tóm tắt dễ đọc; các vườn quốc gia ven biển như Xuân Thủy (Ninh Bình), Mũi Cà Mau có khu trưng bày giải thích vai trò của rừng ngập mặn.
Câu hỏi thường gặp
Giải pháp dựa vào tự nhiên là gì?
Đó là cách dùng hệ sinh thái như rừng, bãi bồi, đất ngập nước, đụn cát, rạn san hô để giảm rủi ro thiên tai, đồng thời có lợi cho thiên nhiên. Khái niệm được IUCN định nghĩa từ năm 2016 và có bộ tiêu chuẩn toàn cầu từ năm 2020. Trong phòng chống thiên tai, nó thường đi kèm công trình chứ không thay thế hoàn toàn.
Hạ tầng xanh khác hạ tầng xám thế nào?
Hạ tầng xám là công trình nhân tạo như đê bê tông, kè, cống, trạm bơm. Hạ tầng xanh là hệ sinh thái làm nhiệm vụ tương tự như rừng ngập mặn giảm sóng, đất ngập nước trữ lũ. Hạ tầng lai kết hợp cả hai, ví dụ đê biển có đai rừng phía trước.
Trồng rừng có thay được đê biển không?
Ở hầu hết bờ biển có dân cư, không. Rừng ngập mặn làm sóng nhỏ đi rất nhiều trước khi tới chân đê, giúp đê bền hơn và có thể thấp hơn, nhưng đê vẫn cần để chặn nước dâng do bão và triều cường lớn. Cách làm đúng là coi rừng và đê là hai lớp bảo vệ bổ sung cho nhau.
Vì sao giải pháp dựa vào tự nhiên lại rẻ hơn?
Chi phí ban đầu thường thấp hơn công trình bê tông và hệ sinh thái tự phục hồi sau mỗi mùa bão nếu không bị tàn phá. Ví dụ được IFRC ghi nhận: khoảng 12.000 ha rừng ngập mặn ở miền Bắc tốn khoảng 1,1 triệu USD, tiết kiệm ước khoảng 7,3 triệu USD duy tu đê mỗi năm. Tuy vậy con số thay đổi nhiều theo từng nơi.
Giải pháp dựa vào tự nhiên có nhược điểm gì?
Nó cần nhiều năm mới phát huy tác dụng, cần không gian rộng và chỉ sống được ở điều kiện tự nhiên phù hợp. Trước những sự kiện cực đoan như sóng thần lớn hay mưa kéo dài làm đất bão hoà, tác dụng giảm đi rõ rệt. Vì thế không nên quảng bá nó như lá chắn tuyệt đối.
