Nuôi bãi là bơm hoặc đổ thêm cát lên bãi biển và đụn cát đang bị xói, để bãi rộng và cao trở lại, làm vùng đệm hấp thụ sóng bão trước khi sóng chạm tới nhà cửa, đường sá. Đụn cát ven biển là một con đê tự nhiên: khi bão đến, sóng ăn vào đụn và kéo cát ra ngoài khơi, nhưng chính lượng cát đó tạo bãi ngầm làm sóng vỡ sớm hơn. Hà Lan là nơi áp dụng cách này ở quy mô lớn nhất, với dự án Zandmotor (Động cơ cát) năm 2011.
Ở Việt Nam, nhiều bãi biển miền Trung đang bị xói, và câu hỏi thường gặp là: nên kè đá hay nuôi bãi? Bài này giải thích bãi cát và đụn cát bảo vệ bờ biển thế nào, nuôi bãi làm ra sao, ví dụ Hà Lan, và điều kiện để cách làm này có ý nghĩa.
Bãi biển là một hệ thống động, không phải đất đứng yên
Bãi cát không cố định. Nó thay hình đổi dạng theo mùa:
- Mùa sóng lớn (ở miền Trung là mùa gió đông bắc và bão), sóng dốc kéo cát từ bãi khô ra ngoài, tạo thành các doi cát ngầm song song bờ. Bãi khô hẹp lại, có khi dựng đứng thành vách.
- Mùa sóng êm, sóng thoải đẩy cát từ doi ngầm trở vào, bãi rộng ra.
- Dòng chảy dọc bờ do sóng tới xiên góc đưa cát chạy dọc bờ biển, có khi hàng trăm nghìn mét khối mỗi năm tuỳ đoạn bờ. Cát mất ở đoạn này có thể được bồi ở đoạn khác.
Một bãi biển khoẻ là bãi có đủ cát để cho sóng "mượn" vào mùa bão rồi lấy lại vào mùa êm. Bãi bị xói lâu dài là bãi mà lượng cát mất đi nhiều hơn lượng cát được bù, thường vì nguồn cát từ sông bị giảm, cát bị khai thác, hoặc công trình chắn mất dòng cát dọc bờ.
Đụn cát là đê tự nhiên thế nào
Phía sau bãi biển ở nhiều nơi có đụn cát được thực vật giữ lại. Khi bão đến, nước dâng và sóng lớn ăn vào chân đụn. Đụn bị khoét, cát sụt xuống, sóng kéo ra ngoài. Đến đây có hai điều quan trọng:
- Đụn hy sinh để bảo vệ phía sau. Cát của đụn được "chi tiêu" để tạo bãi ngầm, nơi sóng vỡ sớm hơn và mất năng lượng trước khi vào bờ. Nếu đụn đủ lớn, bão qua đi mà phần lõi vẫn còn, khu dân cư phía sau an toàn.
- Đụn tự phục hồi. Những tháng sau đó, sóng êm đưa cát vào bãi, gió thổi cát khô lên đụn, cỏ và dây bò giữ cát lại. Nếu không bị con người cản trở, đụn dần trở lại hình dạng cũ.
Điều này khác với tường chắn sóng bê tông: tường không cho cát luân chuyển, sóng đập vào phản xạ lại và kéo cát trước chân tường đi, nhiều nơi bãi cát trước tường biến mất sau vài năm.
Nuôi bãi làm thế nào
Nuôi bãi (tiếng Anh: beach nourishment) là bù lượng cát mà bãi đã mất, bằng cát lấy từ nơi khác, thường là mỏ cát ngoài khơi.
| Cách đổ cát | Mô tả | Ưu, nhược |
|---|---|---|
| Nuôi bãi khô | Bơm cát lên bãi phía trên mực nước, san phẳng | Thấy ngay hiệu quả, bãi rộng ra; nhưng gây xáo trộn bãi tắm, sinh vật bãi |
| Nuôi bãi ngầm | Đổ cát ở vùng nước nông, trên các doi ngầm ngoài bãi | Rẻ hơn, sóng tự đưa cát vào dần; hiệu quả chậm và khó kiểm soát |
| Nuôi đụn | Đắp thêm cát lên đụn, trồng lại thực vật | Tăng dự trữ cát cho mùa bão; cần thời gian để thực vật bám |
| Nuôi tập trung | Đổ một khối cát rất lớn ở một điểm, để sóng và dòng chảy tự rải đi | Ít lần can thiệp, ít xáo trộn lặp lại; cần nghiên cứu kỹ dòng chảy |
Cát dùng để nuôi phải có kích thước hạt tương đương hoặc thô hơn cát gốc. Cát quá mịn bị sóng cuốn đi rất nhanh, tiền bỏ ra trôi theo sóng. Đây là lý do khảo sát mỏ cát quan trọng không kém thi công.
Nuôi bãi không phải làm một lần là xong. Phải làm lại định kỳ, vài năm một lần tuỳ tốc độ xói. Chi phí lâu dài vì thế cần được tính từ đầu.
Hà Lan: giữ đường bờ bằng cát từ năm 1990
Phần lớn bờ biển Hà Lan được bảo vệ bằng đụn cát chứ không phải đê bê tông. Năm 1990, Hà Lan quyết định chính sách giữ đường bờ cơ sở theo kiểu động: không để bờ biển lùi vào phía sau một đường chuẩn, và cách chính để giữ là nuôi bãi thay vì xây công trình cứng. Từ đó, mỗi năm nước này đổ khoảng hơn mười triệu mét khối cát lên bờ, và lượng này đã tăng lên theo thời gian để theo kịp nước biển dâng.
Zandmotor: động cơ cát
Năm 2011, ở bờ biển gần The Hague, Hà Lan thử một cách mới: thay vì rải mỏng cát dọc bờ mỗi vài năm, họ đổ một lần khoảng 21,5 triệu mét khối cát, tạo thành một bán đảo hình lưỡi câu nhô ra biển khoảng một km. Ý tưởng là để sóng, gió và dòng chảy dọc bờ tự rải cát này ra hai bên trong khoảng hai mươi năm, nuôi cả một đoạn bờ dài.
Sau nhiều năm theo dõi, bán đảo cát đã thay đổi hình dạng, cát lan dọc bờ đúng như dự kiến, bãi và đụn ở các đoạn lân cận được bồi thêm. Zandmotor còn trở thành nơi đi dạo, lướt ván diều, và một vùng nghiên cứu khoa học mở. Dự án này là một ví dụ của trường phái Building with Nature (Xây dựng cùng thiên nhiên): dùng chính quá trình tự nhiên để làm phần lớn công việc.
Bài học từ các trận bão ở nơi khác
Sau bão Sandy năm 2012 ở bờ đông Hoa Kỳ, nhiều đánh giá ghi nhận những đoạn bờ có bãi rộng và đụn cát được duy trì thường chịu thiệt hại ít hơn những đoạn bãi hẹp, đụn thấp hoặc đã bị san phẳng. Bài học được rút ra không phải là đụn cát thần kỳ, mà là dự trữ cát giữa biển và nhà cửa càng lớn thì càng có biên độ an toàn.
Ngược lại, nhiều khu nghỉ dưỡng trên thế giới xây sát mép bãi, san phẳng đụn để có tầm nhìn biển, sau đó phải xây tường chắn khi bờ bắt đầu xói, rồi mất luôn bãi cát trước tường. Đây là chuỗi sai lầm được ghi nhận ở nhiều nơi.
Áp dụng ở Việt Nam: khi nào nuôi bãi hợp lý
Dải bờ biển cát miền Trung từ Thanh Hoá tới Lâm Đồng có nhiều đoạn bị xói, nhất là quanh các cửa sông và các bãi du lịch. Nuôi bãi có thể là lựa chọn tốt khi:
- Có nguồn cát phù hợp ở gần, được phép khai thác và không gây hại cho vùng biển nơi lấy cát.
- Bãi biển có giá trị du lịch, cảnh quan lớn, nên việc giữ bãi cát tự nhiên đáng tiền hơn một bức tường kè.
- Đã hiểu rõ dòng cát dọc bờ, biết cát sẽ đi đâu.
- Có kế hoạch và kinh phí nuôi lại định kỳ.
Nhiều trường hợp cần kết hợp: kè mỏ hàn hoặc đê ngầm giảm sóng để giữ cát lâu hơn, cộng với nuôi bãi. Việc xói lở ở mỗi cửa sông có nguyên nhân riêng và cần nghiên cứu riêng; không có công thức chung cho mọi bãi.
Góc nhìn hôm nay: giữ đụn cát là việc ai cũng làm được
- Đi qua đụn cát bằng lối đi có sẵn, cầu gỗ; không leo trượt trên sườn đụn có thực vật.
- Không đào cát, lấy cát bãi biển về làm vật liệu xây dựng.
- Ủng hộ quy định khoảng lùi công trình ven biển: nhà, khách sạn lùi xa mép nước để chừa chỗ cho đụn cát và bãi tự điều chỉnh.
- Đọc thêm: tài liệu giới thiệu Zandmotor và trang của chương trình Building with Nature có nhiều ảnh chụp từ trên cao theo từng năm; các nghiên cứu về xói lở bờ biển miền Trung của các viện thuỷ lợi trong nước.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi bãi là gì?
Nuôi bãi là bơm hoặc đổ thêm cát lên bãi biển, đụn cát hoặc vùng nước nông ven bờ để bù phần cát đã bị xói. Bãi rộng và cao hơn sẽ hấp thụ sóng bão trước khi sóng tới công trình phía sau. Việc này phải làm lại định kỳ vì sóng vẫn tiếp tục lấy cát đi.
Zandmotor của Hà Lan là gì?
Zandmotor, hay Động cơ cát, là dự án năm 2011 ở bờ biển gần The Hague. Hà Lan đổ một lần khoảng 21,5 triệu mét khối cát thành một bán đảo nhô ra biển, để sóng và dòng chảy tự rải cát dọc bờ trong khoảng hai mươi năm. Đây là ví dụ nổi tiếng của cách làm Xây dựng cùng thiên nhiên.
Đụn cát bảo vệ bờ biển như thế nào?
Đụn cát là kho dự trữ cát. Khi bão đến, sóng khoét đụn và kéo cát ra ngoài tạo bãi ngầm, làm sóng vỡ sớm và yếu đi trước khi vào bờ. Sau bão, cát dần được đưa trở lại và đụn tự phục hồi nếu thực vật không bị phá.
Nuôi bãi và kè đá cái nào tốt hơn?
Mỗi cách hợp với một hoàn cảnh. Kè đá giữ cố định đường bờ, bền lâu, nhưng có thể làm mất bãi cát trước chân kè và gây xói ở đoạn bên cạnh. Nuôi bãi giữ được bãi cát tự nhiên nhưng phải làm lại định kỳ; nhiều nơi kết hợp cả hai.
Vì sao bãi biển bị xói lở?
Bãi bị xói lâu dài khi lượng cát mất đi nhiều hơn lượng cát được bù. Nguyên nhân thường gặp là nguồn cát từ sông giảm, khai thác cát, công trình chặn dòng cát dọc bờ, hay xây dựng sát mép biển phá đụn cát. Ngoài ra còn có xói theo mùa, bãi hẹp đi trong mùa sóng lớn rồi tự bồi lại.
