Đê quây tạm là vòng đê khép kín đắp nhanh quanh một công trình thiết yếu, như trạm biến áp, nhà máy nước, bệnh viện hay trạm bơm, để giữ nó hoạt động khi cả vùng xung quanh ngập. Làm đúng cần bốn việc: chọn công trình ưu tiên từ trước mùa lũ, đo cao độ để biết cần đắp cao bao nhiêu, khép kín cả các đường nước ngầm như cống và ống, và đặt sẵn máy bơm cho nước mưa, nước thấm bên trong vòng quây.
Khi lũ lớn, không thể giữ khô cả một thành phố. Nhưng nếu trạm điện, nhà máy nước, bệnh viện còn chạy thì người dân vẫn có điện để bơm, có nước sạch để uống, có chỗ cấp cứu. Bảo vệ những "điểm nút" này là việc của ban chỉ huy phòng chống thiên tai các cấp, các doanh nghiệp điện nước và lực lượng vũ trang, nhưng người dân hiểu nguyên lý thì biết vì sao một số nơi được ưu tiên, và có thể hỗ trợ đúng khi được huy động.
Công trình nào được bảo vệ trước
Nguồn lực luôn có hạn: bao cát, máy xúc, người và thời gian. Vì vậy phải xếp thứ tự từ trước, không đợi nước lên mới bàn. Nguyên tắc chung là ưu tiên công trình mà nếu nó ngừng thì hàng loạt thứ khác ngừng theo:
| Nhóm | Ví dụ | Nếu bị ngập thì |
|---|---|---|
| Điện | Trạm biến áp 110 kV, trạm trung gian | Mất điện diện rộng, trạm bơm tiêu úng, bệnh viện, nhà máy nước cùng ngừng |
| Nước sạch | Nhà máy nước, trạm bơm tăng áp, giếng khai thác | Hàng chục nghìn hộ mất nước sạch, nguy cơ dịch bệnh |
| Y tế | Bệnh viện tuyến tỉnh, trung tâm y tế khu vực | Phải sơ tán bệnh nhân nặng giữa lúc đường đi khó khăn nhất |
| Tiêu thoát nước | Trạm bơm tiêu, cửa cống điều tiết | Vùng ngập kéo dài thêm nhiều ngày |
| Liên lạc, chỉ huy | Trạm viễn thông, trụ sở ban chỉ huy | Mất khả năng điều hành, cảnh báo |
| Hoá chất, xăng dầu | Kho xăng dầu, kho hoá chất, bãi chứa chất thải | Nước lũ nhiễm độc lan rộng |
Danh sách này nằm trong phương án ứng phó thiên tai của từng địa phương, gắn với từng cấp độ rủi ro. Mỗi công trình có người chịu trách nhiệm, có cao độ cần bảo vệ, có khối lượng vật tư dự kiến.
Đo cao độ: đắp cao bao nhiêu
Đắp đê quây mà không đo cao độ là đoán mò. Thông tin cần có:
- Cao độ nền công trình và cao độ thiết bị quan trọng nhất (tủ điện, máy biến áp, máy bơm, máy phát). Có khi nền ngập 30 cm vẫn chạy được, có khi chỉ 10 cm nước vào tủ điện hạ thế là dừng cả trạm.
- Mực nước lũ lịch sử tại chỗ: vết lũ trên tường, cột mốc lũ, ghi chép của địa phương.
- Mực nước dự báo cho đợt lũ đang tới, lấy từ cơ quan khí tượng thuỷ văn.
- Độ cao dư: cộng thêm khoảng 0,3–0,5 m cho sai số dự báo, sóng gió và lún đê.
Chiều cao đê quây bằng mực nước dự báo cộng độ cao dư, trừ cao độ mặt đất tại tuyến đê. Một trạm nằm trên gò đất cao chỉ cần quây ở phía thấp; một nhà máy nằm trong vùng trũng có thể phải quây kín bốn mặt.
Chọn tuyến và vật liệu
Tuyến đê quây
Tuyến càng ngắn thì càng ít vật tư, nhưng phải đủ rộng để bên trong còn chỗ cho xe, máy bơm, người làm việc. Tuyến nên đi trên nền chắc: sân bê tông, đường nội bộ, tránh mép ao, mép mương, chỗ đất mới đắp. Phải chừa một lối ra vào có thể bịt nhanh bằng tấm phai hoặc bao cát, và ghi rõ lối thoát khi buộc phải sơ tán.
Vật liệu
- Bao cát: linh hoạt, dùng cho đê thấp và bịt chỗ nối, nhưng tốn người. Phải xếp so le, nện chặt, đáy rộng khoảng ba lần chiều cao.
- Đất đắp bằng máy: nhanh khi có máy xúc, máy ủi. Đất phải được đầm từng lớp mỏng, mái dốc thoải. Mặt phía nước phủ bạt hoặc màng chống thấm, chân bạt chôn xuống rãnh.
- Rọ lưới địa kỹ thuật đổ đất: dựng tường đứng nhanh, tiết kiệm diện tích, hợp với khuôn viên chật.
- Tường bao sẵn có: tường rào xây của công trình có thể làm một phần tuyến, nhưng phải kiểm tra. Tường rào gạch mỏng, nhiều khe thoát nước dưới chân, không được thiết kế để chịu nước một bên. Thường phải gia cố bằng bao cát hoặc đất đắp phía trong.
Khép kín các đường nước ngầm
Bài học lặp đi lặp lại ở nhiều trận lũ: vòng quây trên mặt đất kín, nhưng nước vào từ dưới. Danh sách việc phải làm:
- Lập bản đồ mọi cống, ống thoát nước mưa, ống nước thải, mương cáp, hào kỹ thuật đi xuyên qua tuyến quây.
- Đóng van, lắp nút bịt, hoặc đổ bao cát chèn kín miệng các cống thông ra ngoài. Cống có van một chiều thì kiểm tra van không bị rác kẹt.
- Bịt các mương cáp ngầm dẫn vào trạm điện: nước theo mương cáp có thể vào thẳng tầng cáp dưới phòng thiết bị.
- Tầng hầm của bệnh viện, nhà máy thông với bên ngoài qua đường dốc, cửa thông gió sát mặt đất: phải chặn từng cửa.
Kể cả khi làm hết những việc trên, nước vẫn thấm qua nền và mưa vẫn rơi vào bên trong vòng quây. Một vòng quây không có máy bơm thì sớm muộn cũng thành một cái chậu chứa nước. Bố trí máy bơm ở chỗ trũng nhất bên trong, có ống xả vượt qua đỉnh đê ra ngoài, có nhiên liệu đủ cho nhiều ngày.
Bài học từ Bangkok năm 2011
Trận lũ kéo dài nhiều tháng ở Thái Lan cuối năm 2011 là một trong những bài học lớn về đê quây. Hàng loạt khu công nghiệp ở tỉnh Ayutthaya và Pathum Thani đã đắp đê bao quanh, nhưng khi mực nước vượt dự tính, nhiều đoạn đê bị tràn hoặc vỡ. Hàng trăm nhà máy chìm trong nước nhiều tuần, chuỗi cung ứng linh kiện ô tô và ổ cứng máy tính toàn cầu bị gián đoạn. Sân bay Don Mueang cũng bị ngập.
Ngược lại, sân bay quốc tế Suvarnabhumi, vốn có hệ thống đê bao và trạm bơm riêng được thiết kế từ đầu, vẫn hoạt động suốt mùa lũ. Hai số phận khác nhau cho thấy: đê quây làm vội khi nước đã tới thường thấp và yếu; đê quây được quy hoạch, có cao độ thiết kế và có bơm, thì giữ được.
Sau trận lũ, nhiều khu công nghiệp ở Thái Lan nâng cấp đê bao lên kiên cố hơn và lập phương án ứng phó chung với chính quyền.
Canh đê quây trong những ngày nước cao
Đắp xong không phải là hết việc. Trong suốt thời gian nước cao phải có người trực canh theo ca, cả ngày lẫn đêm:
- Đi dọc tuyến, nhất là mặt phía trong, tìm chỗ thấm ướt, nước rỉ, mặt đất phồng hoặc có nước đục trồi lên. Nước trong rỉ chậm có thể chấp nhận và bơm đi; nước đục kéo theo đất là dấu hiệu nền đang bị xói, phải báo ngay chỉ huy.
- Theo dõi mực nước bên ngoài so với đỉnh đê bằng cọc thước đặt sẵn.
- Kiểm tra máy bơm, nhiên liệu, ống xả không bị gập hoặc tuột.
- Giữ sẵn bao cát, bạt dự phòng để bịt chỗ rò.
Ban đêm phải có đèn chiếu sáng tuyến và người đi theo cặp, có áo phao. Khi nước vượt khả năng giữ của đê, chỉ huy phải quyết định đúng lúc: cắt điện có kế hoạch, di chuyển thiết bị lên cao, sơ tán người. Một trạm biến áp ngắt chủ động rồi đóng lại sau lũ vẫn tốt hơn nhiều so với trạm bị nước tràn vào lúc đang mang tải.
Nâng lên thay vì quây quanh
Đê quây tạm là giải pháp khẩn cấp. Về lâu dài, cách bền hơn là thiết kế công trình thiết yếu để không cần quây: đặt thiết bị điện, máy phát, bơm nhiên liệu trên cao độ an toàn, nền trạm biến áp đắp cao hơn mực lũ thiết kế, bệnh viện không đặt phòng máy ở tầng hầm vùng ngập. Nhiều trạm biến áp ở vùng trũng Việt Nam đã được tôn nền sau các đợt lũ lớn. Mỗi lần phải đắp đê quây khẩn cấp là một lần ghi lại điểm yếu để sửa khi cải tạo công trình.
Người dân giúp được gì
- Tham gia đội xung kích khi được huy động, làm theo chỉ dẫn của người phụ trách tuyến.
- Báo cho ban chỉ huy xã khi thấy nước tràn vào trạm biến áp, trạm bơm gần nhà. Gọi 114 nếu thấy chập điện, cháy.
- Không tự ý phá đê quây để thoát nước cho khu mình, không lấy bao cát của tuyến quây đem về nhà.
- Không lại gần trạm điện đang bị nước bao quanh, kể cả khi trông có vẻ đã ngắt điện.
Câu hỏi thường gặp
Đê quây là gì?
Đê quây là vòng đê khép kín đắp quanh một công trình hoặc một khu vực để ngăn nước tràn vào. Đê quây tạm được đắp nhanh trong mùa lũ bằng bao cát, đất đầm, rọ lưới, thường để bảo vệ trạm điện, nhà máy nước, bệnh viện.
Vì sao trạm biến áp được ưu tiên bảo vệ khi lũ?
Vì khi trạm biến áp ngừng, hàng loạt công trình khác như trạm bơm tiêu úng, nhà máy nước, bệnh viện cũng mất điện theo. Bảo vệ một trạm điện là bảo vệ cả một chuỗi dịch vụ thiết yếu cho cả vùng.
Đắp đê quây rồi sao bên trong vẫn có nước?
Nước thấm qua nền đất, theo cống, mương cáp, ống ngầm vào trong, cộng với nước mưa rơi trực tiếp. Vì vậy phải bịt các đường ngầm và luôn đặt máy bơm ở chỗ trũng nhất bên trong vòng quây.
Đê quây cần cao bao nhiêu?
Bằng mực nước lũ dự báo cộng thêm khoảng 0,3–0,5 m độ cao dư cho sai số, sóng gió và lún, so với cao độ mặt đất tại tuyến đê. Cần biết cả cao độ của thiết bị quan trọng nhất bên trong.
Lũ Thái Lan năm 2011 để lại bài học gì về đê bao?
Nhiều khu công nghiệp đắp đê bao vội nhưng bị tràn, vỡ khi nước vượt dự tính, hàng trăm nhà máy ngập nhiều tuần. Sân bay Suvarnabhumi có đê bao và trạm bơm thiết kế từ đầu thì vẫn hoạt động, cho thấy giá trị của chuẩn bị trước.
