Cách xếp bao cát chống ngập: đổ bao, xếp so le, nện chặt và phủ bạt

Xếp bao cát chống ngập đúng cách gồm bốn việc: đổ bao vừa đủ (khoảng một nửa đến hai phần ba bao), dọn sạch và tạo rãnh chân ở nền, xếp các lớp so le như xây gạch, và nện chặt từng bao để khít vào nhau. Với tường cao, phải xếp hình thang, đáy rộng khoảng gấp ba lần chiều cao, rồi phủ bạt mặt hướng nước. Bao cát chỉ làm chậm và giảm nước tràn, không ngăn được nước hoàn toàn.

Mùa mưa nào cũng có cảnh cả khu phố xúc cát vào bao, nhưng nhìn kỹ thì nhiều tường bao xếp sai: bao căng tròn như quả dưa, xếp chồng thẳng đứng thành cột, đặt thẳng trên cỏ và rác. Nước lên chưa tới nửa tường đã rỉ qua từng khe.

Bao cát hoạt động thế nào và giới hạn của nó

Một bức tường bao cát không phải là đập kín. Nó hoạt động nhờ ba thứ: trọng lượng để không bị nước đẩy trượt, độ khít giữa các bao để nước khó luồn qua, và lớp lót (bạt nhựa) để giảm thấm. Nước vẫn thấm qua bao và dưới chân tường, chỉ là chậm hơn nhiều. Vì vậy phía trong tường bao luôn cần một máy bơm nhỏ hoặc ít nhất là người canh để tát nước rỉ.

Áp lực nước lên tường tăng rất nhanh theo chiều cao. Trên mỗi mét chiều dài, nước sâu 0,5 m đẩy ngang khoảng 1,2 kN (tương đương sức nặng hơn 120 kg); nước sâu 1 m đẩy khoảng 4,9 kN, tức gấp bốn lần chứ không phải gấp đôi. Đó là lý do tường bao cát tạm do người dân tự xếp chỉ nên cao tới khoảng 1 m. Cao hơn mức đó là việc của lực lượng có kỹ thuật, có tính toán nền và có vật liệu khác hỗ trợ.

Chọn bao và chọn vật liệu đổ

Loại bao

Ở Việt Nam, loại dùng nhiều nhất là bao tải dứa (bao dệt polypropylene) cỡ khoảng 45 × 70 cm, cùng loại đựng gạo, xi măng. Bao này rẻ, bền, dễ kiếm. Nhược điểm là để ngoài nắng vài tháng thì sợi nhựa giòn, mục, vì thế tường bao cần dùng lâu (trên một mùa) nên phủ bạt che nắng.

Vật liệu đổ

• Cát: dễ xúc, dễ nện, nước chảy qua cát làm cát nén chặt hơn. Đây là lựa chọn tốt nhất.
• Đất thịt pha cát: dùng được, tường kín hơn cát thuần nhưng khó xúc khi ướt.
• Đất sét nặng: khi ướt vón cục, khó đổ đều, bao không khít. Chỉ dùng khi không có gì khác, và trộn với cát nếu được.
• Không nên dùng: đất lẫn nhiều rác, rễ cây, đất mùn hữu cơ (nhẹ, dễ trôi), sỏi to (nước chảy xuyên qua).

Mỗi xã ở vùng hay ngập thường có bãi tập kết cát và kho bao theo phương châm bốn tại chỗ. Đổ bao gần nơi xếp đến mức nào hay mức ấy: một bao đầy nặng chừng 15–20 kg, khuân xa vài trăm mét là đội xung kích kiệt sức trước khi nước tới.

Đổ bao: đầy một nửa đến hai phần ba

Sai lầm phổ biến nhất là đổ bao căng đầy. Bao căng thì tròn, cứng, xếp lên nhau chỉ chạm ở vài điểm, giữa các bao toàn khe hở. Bao đổ vừa phải thì mềm, khi nện xuống sẽ dẹt ra, ôm lấy bao bên dưới và bên cạnh như những viên gạch bằng đất.

1. Đổ khoảng một nửa đến hai phần ba bao. Hướng dẫn của Công binh Lục quân Hoa Kỳ (USACE), tài liệu được nhiều nước dùng làm gốc, cũng ghi đúng mức này.
2. Không cần buộc miệng nếu bao được xếp đúng kiểu: gấp phần miệng thừa xuống dưới thân bao, sức nặng của bao sẽ giữ miệng kín. Buộc chặt làm bao căng tròn, khó nện.
3. Làm theo tổ ba người là nhanh nhất: một người giữ miệng bao, một người xúc, một người chuyển. Dùng xẻng ngắn cán, xúc đều tay.
4. Chuyền bao theo dây chuyền người, không quăng ném. Bao rơi từ cao dễ rách và làm người đứng dưới bị thương.

Đeo găng tay vì bao tải dứa cứa tay rất nhanh. Người khuân giữ lưng thẳng, gập gối khi nhấc, đổi việc theo vòng mỗi 20–30 phút.

Chuẩn bị nền trước khi xếp

Tường bao cát thường hỏng ở chân chứ không ở đỉnh. Nước luồn dưới lớp bao đầu tiên, qua lớp cỏ, rác, gạch vụn, rồi khoét dần làm cả tường sụt.

• Dọn sạch mặt nền: nhặt đá, rác, cành cây; phát cỏ cao.
• Tạo rãnh chân nếu nền là đất: đào một rãnh nông, sâu khoảng một bao và rộng khoảng hai bao, dọc theo tuyến tường. Lớp bao đầu tiên nằm trong rãnh, "cắm chân" vào đất, nước khó luồn dưới.
• Trải bạt: nếu có bạt nhựa, trải một mép dưới chân tường phía hướng nước, chừa phần dư đủ dài để sau này kéo phủ lên mặt tường.
• Xếp tường lùi vào trong so với mép mương, mép bờ vài mét nếu có thể, để chân tường không đặt trên chỗ đất dễ sạt.

Xếp bao: so le, nện chặt, hình thang

Hướng đặt bao

Ở lớp đầu tiên, đặt bao nằm dọc theo hướng tuyến tường, phần miệng gấp quay về phía thượng lưu (phía dòng nước chảy tới) và nằm dưới thân bao. Mỗi bao chồng lên đầu bao trước khoảng một phần ba, giống lợp ngói, để không có khe nối thẳng xuyên qua tường.

Xếp so le như xây gạch

Từ lớp thứ hai trở đi, đặt bao sao cho mối nối giữa hai bao lớp dưới nằm dưới giữa thân một bao lớp trên. Đây chính là xếp so le, cùng nguyên lý với tường gạch. Xếp thẳng hàng thì các khe nối chồng lên nhau thành đường dọc, nước tìm ra ngay và tường dễ tách thành từng cột rời.

Nện từng bao

Đặt bao xong, dùng chân dẫm hoặc dùng tay ấn mạnh cho bao dẹt ra, khít với bao bên cạnh và bên dưới. Nện ngay sau khi đặt, không đợi xếp xong cả lớp. Một bao đã nện đúng thì dẹt, gần như hình viên gạch dày.

Hình dáng tường

Với tường thấp chừng hai, ba lớp bao (khoảng 30 cm), có thể xếp một hàng. Cao hơn phải xếp hình thang (kiểu kim tự tháp): đáy rộng khoảng ba lần chiều cao. Muốn tường cao 60 cm thì đáy rộng khoảng 1,8 m; cao 90 cm thì đáy rộng khoảng 2,7 m. Các lớp trên lùi dần vào, mỗi lớp vẫn so le với lớp dưới.

Con số trên quy đổi từ bảng định mức của USACE (600, 2.000 và 4.000 bao cho 100 feet tường cao 1, 2 và 3 feet), với bao cỡ thông dụng đổ đúng mức. Bao to nhỏ khác nhau thì số bao khác, nhưng bảng cho thấy một điều quan trọng: tăng gấp ba chiều cao thì cần gấp khoảng sáu lần số bao. Lập kế hoạch vật tư phải tính trước điều này.

Độ cao dư

Đỉnh tường nên cao hơn mực nước dự báo khoảng 30 cm. Mực nước dự báo lấy từ bản tin thuỷ văn và thông báo của ban chỉ huy phòng chống thiên tai xã, không lấy theo cảm giác "năm ngoái nước chỉ tới đây".

Phủ bạt, nối tường và chỗ yếu

Sau khi xếp xong, kéo mép bạt đã trải dưới chân phủ lên mặt tường phía hướng nước, vắt qua đỉnh, rồi đặt một hàng bao đè lên mép bạt ở đỉnh và dưới chân để gió và sóng không lật bạt lên. Không đóng đinh, không dùng vật nhọn để giữ bạt: thủng bạt là mất tác dụng.

• Chỗ nối với tường nhà, cột, bờ đất cao là chỗ hay rò nhất. Nện bao thật chặt sát vào, có thể chèn bao đổ ít hơn để ôm khít góc.
• Cống, hố ga, ống thoát nước đi xuyên dưới tường: nước sẽ lên từ dưới, vượt qua mọi bức tường. Phải bịt cống bằng nắp, nút, hoặc bao cát đè lên miệng hố ga phía trong, và kiểm tra van một chiều nếu có.
• Tường cũ đã qua một đợt lũ: bao ngấm nước, có thể đã xẹp, rách. Kiểm tra lại cả tuyến trước đợt nước mới.

Bao cát quanh nhà ở: cẩn thận với áp lực lên tường

Nhiều gia đình xếp bao cát chặn kín cửa, muốn giữ nhà khô tuyệt đối. Với nước thấp, chừng một hai gang tay, việc này có ích. Nhưng nếu nước bên ngoài lên cao trong khi bên trong khô ráo, toàn bộ áp lực nước dồn vào tường nhà. Tường gạch nhà ở thông thường không được thiết kế để chịu áp lực đó. Các hướng dẫn chống ngập công trình của Cơ quan Quản lý Khẩn cấp Liên bang Hoa Kỳ (FEMA) khuyến cáo không giữ khô nhà ở dân dụng khi nước ngoài cao quá khoảng 1 m, vì tường có thể nứt, đổ, và nước ngầm có thể đẩy bung nền nhà.

Khi nước dự báo lên cao hơn mức đó, cách an toàn hơn là kê đồ lên cao, ngắt điện theo hướng dẫn của ngành điện, và chấp nhận cho nước vào nhà để cân bằng áp lực, hoặc sơ tán theo lệnh. Bao cát lúc ấy dùng để giảm bùn, rác theo nước vào nhà, không để chặn nước bằng mọi giá.

Việc không làm và xử lý bao sau lũ

Những việc không làm

• Không xếp bao ở chỗ nước đang chảy xiết, không đứng dưới lòng mương, dưới chân bờ đang thấm. Nước sâu ngang đầu gối chảy mạnh đủ quật ngã người lớn.
• Không đứng trên đỉnh tường bao khi nước đã dâng sát. Tường có thể trượt đột ngột.
• Không ở lại xếp bao khi đã có lệnh sơ tán. Nhà cửa xây lại được.
• Không làm việc gần dây điện, tủ điện, trạm biến áp đang bị nước bao quanh. Báo ngành điện, gọi 114 nếu có nguy hiểm.
• Không dùng bao cát để vá đê theo kiểu tự phát. Sự cố đê như thẩm lậu, mạch đùn, sủi phải báo ngay cho lực lượng hộ đê, họ có quy trình riêng.

Sau lũ: xử lý bao cát

Bao cát ngấm nước lũ đã lẫn bùn, nước thải, có khi cả xăng dầu, phân gia súc. Không đổ cát này vào hố cát cho trẻ chơi, không rải vào vườn rau. Thông thường chính quyền xã thu gom bao cát về một điểm để xử lý như rác thải sau lũ, hoặc tận dụng cát để san lấp chỗ không trồng trọt. Bao còn nguyên, chưa ngấm nước bẩn thì phơi khô, cất trong kho râm mát, tránh nắng để dùng mùa sau.