Máy bơm cứu hộ chống ngập: chọn loại, lưu lượng, cột áp và vận hành an toàn

Máy bơm cứu hộ chống ngập có ba nhóm chính: bơm chìm chạy điện thả thẳng xuống nước, bơm ly tâm chạy xăng hoặc dầu đặt trên cạn hút nước qua ống, và bơm lưu lượng lớn gắn trên xe hoặc rơ moóc. Chọn máy dựa vào hai thông số: lưu lượng (bao nhiêu mét khối mỗi giờ) và cột áp (đẩy nước cao bao nhiêu). Bơm chỉ có ích khi nước được xả ra chỗ thấp hơn và không chảy ngược lại; bơm hầm khi nước bên ngoài còn cao có thể làm nứt tường hầm.

Sau mỗi trận mưa lớn, câu hỏi đầu tiên ở các khu dân cư bị ngập thường là: "Bao giờ có máy bơm?". Nhưng máy bơm không phải phép màu. Một chiếc bơm xăng loại phổ biến hút được vài chục mét khối mỗi giờ, trong khi một khu phố ngập nửa mét có thể chứa hàng chục nghìn mét khối nước. Hiểu máy bơm làm được gì và không làm được gì giúp đặt nó đúng chỗ, dùng đúng lúc.

Ba loại máy bơm trong cứu hộ ngập

Bơm chìm chạy điện

Động cơ và cánh bơm nằm trong một vỏ kín, thả thẳng xuống hố nước. Ưu điểm: không cần mồi nước, không bị giới hạn chiều cao hút, chạy êm, không khói. Đây là loại dùng nhiều nhất để hút nước tầng hầm, hố móng, hố thu. Nhược điểm: cần nguồn điện, mà khi ngập thì điện thường bị cắt; và dây điện đi vào vùng nước, nếu đấu nối sai là nguy cơ điện giật chết người.

Bơm ly tâm chạy xăng hoặc dầu diesel

Đặt trên chỗ khô, một ống hút thả xuống nước, một ống xả dẫn đi xa. Loại này tự chạy, không cần điện lưới, nên là xương sống của các đội cứu hộ và tổ xung kích. Có hai giới hạn quan trọng:

• Chiều cao hút: máy bơm đặt trên cạn hút nước nhờ chênh lệch áp suất khí quyển. Về lý thuyết, áp suất khí quyển chỉ đẩy được cột nước cao khoảng 10,3 m; thực tế, vì tổn thất trong ống và hiện tượng sôi bọt ở cánh bơm, máy chỉ hút tốt khi đặt cao hơn mặt nước khoảng 6–7 m trở xuống, càng thấp càng tốt.
• Mồi nước: phần lớn bơm ly tâm phải đổ đầy nước vào buồng bơm trước khi nổ máy. Chạy khô vài phút là hỏng phớt.

Bơm lưu lượng lớn trên xe

Các công ty thoát nước đô thị và lực lượng cứu hộ có xe bơm hoặc rơ moóc bơm công suất lớn, thường là bơm hướng trục hoặc hỗn lưu, lưu lượng từ vài trăm đến vài nghìn mét khối mỗi giờ. Chúng dùng để hút nước ở hầm chui, điểm trũng đô thị, hỗ trợ trạm bơm tiêu khi quá tải. Loại này cần người vận hành chuyên nghiệp, đường cho xe tới và chỗ xả nước đủ lớn.

Lưu lượng và cột áp: đọc thông số cho đúng

Mọi máy bơm có hai thông số chính trên nhãn:

• Lưu lượng (Q): thể tích nước bơm được trong một đơn vị thời gian, ghi bằng m³/h hoặc lít/phút. 1 m³/h bằng khoảng 16,7 lít/phút.
• Cột áp (H): chiều cao tối đa máy đẩy được nước lên, ghi bằng mét.

Điều nhiều người không biết: hai thông số này đánh đổi nhau. Con số lưu lượng tối đa trên nhãn là khi máy đẩy nước gần như không lên cao; con số cột áp tối đa là khi nước gần như không chảy. Khi phải đẩy nước lên cao 5 m qua 50 m ống, lưu lượng thực tế có thể chỉ còn một nửa con số quảng cáo. Mỗi máy có một đường đặc tính trong tài liệu kỹ thuật, nên xem đường này thay vì chỉ đọc con số lớn nhất.

Ống xả cũng quan trọng. Ống nhỏ hơn cửa xả của máy, ống quá dài, nhiều chỗ gập đều làm tổn thất lớn. Quy tắc thực hành: dùng ống đúng cỡ cửa xả, đi thẳng và ngắn nhất có thể, không để ống gập.

Tính thời gian bơm: con số làm nhiều người bất ngờ

Thể tích nước bằng diện tích nhân chiều sâu. Một vài ví dụ:

Đây là thời gian khi không có nước chảy vào thêm và máy chạy đúng lưu lượng. Nếu trời vẫn mưa hoặc nước từ cống tràn ngược vào, bơm có thể chạy mãi mà mực nước không giảm. Đó là lý do bơm ở khu dân cư rộng chỉ có ý nghĩa sau khi đã chặn được nguồn nước vào, và khi có chỗ xả thấp hơn. Với ngập diện rộng, phải chờ nước sông, nước triều rút và các trạm bơm tiêu lớn làm việc.

Bố trí một điểm bơm

1. Chọn chỗ hút: điểm trũng nhất, nơi nước dồn về. Đầu hút phải có rọ lọc rác và đặt cách đáy một chút để không hút bùn, đá. Rác, túi nilon, lá cây là thứ làm tắc bơm nhanh nhất; cần một người chuyên vớt rác quanh đầu hút.
2. Chọn chỗ xả: nơi nước thoát được và không chảy ngược về. Xả vào cống đã đầy, vào sân nhà bên cạnh, vào đường dốc ngược về chỗ hút là bơm vòng tròn. Không xả sang khu dân cư khác. Đầu xả cần được giữ chặt, vì ống xả có áp lực giật mạnh.
3. Đặt máy: trên nền chắc, phẳng, cao hơn nước, có che mưa. Máy xăng dầu đặt ngoài trời thoáng, tuyệt đối không đặt trong tầng hầm, nhà kín, hầm chui có mái, vì khí thải chứa khí CO gây ngộ độc chết người mà không ngửi thấy.
4. Nhiên liệu: để can xăng xa máy đang chạy, chỉ tiếp nhiên liệu khi máy đã tắt và nguội. Không hút thuốc gần điểm bơm.
5. Canh máy: luôn có người canh khi máy chạy, nghe tiếng máy, xem nước ra đều không, kiểm tra nhiệt độ, dầu nhớt.

Điện cho bơm chìm: việc của thợ điện

Bơm chìm điện rất hữu ích nhưng cũng là nguồn tai nạn điện giật trong mùa lũ. Nguyên tắc:

• Việc đấu nối điện, kéo dây, lắp tủ điện tạm cho máy bơm phải do thợ điện có chuyên môn làm. Người không chuyên không tự đấu điện, không nối dây bằng băng dính.
• Nguồn cấp phải có thiết bị chống dòng rò (aptomat chống giật, RCD), dây cáp loại chịu nước, không có mối nối nằm dưới nước.
• Không ai đứng trong nước khi cắm hoặc rút điện, khi đưa bơm xuống hoặc kéo lên. Ngắt nguồn trước, rồi mới thao tác.
• Không dùng máy phát điện cắm thẳng vào ổ điện trong nhà để chạy bơm. Điện có thể đi ngược lên lưới, gây nguy hiểm cho công nhân ngành điện đang sửa chữa.
• Thấy dây điện đứt, tủ điện ngập: tránh xa, báo ngành điện; có cháy nổ thì gọi 114.

Bơm tầng hầm: đừng bơm quá nhanh

Nghe có vẻ ngược đời, nhưng với tầng hầm nhà ở và tầng hầm nhỏ, bơm cạn thật nhanh khi đất xung quanh vẫn còn bão hoà nước có thể gây hại. Nước trong hầm đang cân bằng với áp lực của đất và nước ngầm bên ngoài tường. Hút cạn đột ngột, áp lực bên ngoài dồn hết vào tường và sàn hầm, có thể làm nứt tường, phồng sàn. Các hướng dẫn của FEMA cho nhà ở khuyên chỉ bơm khi nước bên ngoài đã rút khỏi mặt đất, và bơm dần, mỗi ngày khoảng một phần ba lượng nước, theo dõi xem mực nước có dâng lại qua đêm không. Nếu dâng lại, nghĩa là nước ngầm còn cao, cần chờ thêm.

Tầng hầm toà nhà lớn được thiết kế chịu áp lực nước ngầm, có quy trình riêng do đơn vị quản lý toà nhà và kỹ sư kết cấu quyết định. Người dân không tự ý xuống hầm ngập để cứu xe hay tài sản khi chưa ngắt điện và chưa có hướng dẫn.

Bảo dưỡng trước mùa mưa

Máy bơm thường nằm kho cả năm rồi được lôi ra đúng ngày cần nhất, và không nổ. Kế hoạch tối thiểu cho tổ xung kích hoặc ban quản lý toà nhà:

• Nổ máy chạy thử hằng tháng trong mùa mưa, mỗi lần chừng 10–15 phút có hút nước thật.
• Xả xăng cũ trong bình trước mùa nghỉ dài; xăng để lâu bị biến chất, đóng cặn bộ chế hoà khí.
• Kiểm tra dầu nhớt, bugi, phớt, rọ lọc, các khớp nối ống, gioăng.
• Kiểm tra ống hút loại có lõi xoắn không bị nứt (ống hút hở là máy không lên nước).
• Dán nhãn hướng dẫn vận hành và mồi nước ngay trên thân máy để ai cũng làm được.

Góc nhìn hôm nay

Máy bơm di động là lực lượng phản ứng nhanh, nhưng nó đứng sau một hệ thống lớn hơn nhiều: cống thoát, hồ điều hoà, trạm bơm tiêu cố định. Khi thấy xe bơm đứng hút nước ở một hầm chui, đó thường là dấu hiệu chỗ này cần được cải tạo về lâu dài. Ai phụ trách một toà nhà, một trường học, một chợ ở vùng hay ngập nên tính sẵn thể tích nước có thể ngập, chọn máy theo con số đó, và tập vận hành trước khi mưa đến.