Khi lũ cuốn trôi hoặc làm sập cầu, có bốn cách nối lại đường đi trong thời gian ngắn: phà và đò tạm, cầu phao ghép từ các đốt phao thép, cầu thép lắp ghép dạng giàn đặt trên mố tạm, và đường tràn hay cầu treo dân sinh tạm cho người đi bộ, xe máy. Tất cả đều là việc của công binh, ngành giao thông và đơn vị thi công có chuyên môn; người dân chỉ qua lại khi cầu tạm đã được kiểm tra, có người điều tiết và biển giới hạn tải trọng.
Một cây cầu bị cuốn trôi có thể biến cả một thôn bản thành ốc đảo: không có xe chở gạo, không đưa được người ốm đi viện, học sinh không tới trường. Trong những ngày đầu, nhiều người liều lĩnh đu dây, lội suối, đi trên dầm cầu gãy. Bài này nói về những cây cầu tạm mà lực lượng chuyên trách dựng lên, vì sao chúng được làm như vậy, và vì sao phải chờ đến lượt.
Vì sao cầu bị lũ phá
Hiểu cầu hỏng thế nào giúp hiểu vì sao cầu tạm phải dựng đúng cách. Lũ phá cầu theo mấy cách chính:
- Xói chân trụ, chân mố: dòng nước xiết xoáy quanh trụ cầu, khoét dần lớp đất dưới móng. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất trên thế giới. Cầu trông vẫn nguyên nhưng móng đã rỗng.
- Lực đẩy ngang và vật trôi: cây gỗ, tre nứa, nhà cửa trôi theo lũ kẹt vào trụ cầu thành một "đập rác", làm lực đẩy của nước tăng vọt.
- Nước tràn mặt cầu: cầu thấp ở vùng núi bị nước vượt qua mặt, đẩy dầm trượt khỏi gối, cuốn mất lan can, đường dẫn hai đầu bị xói lở.
- Va đập: phương tiện thuỷ mất lái trôi theo dòng lũ đâm vào trụ.
Cầu tạm dựng ở cùng vị trí phải tránh được đúng những nguy cơ ấy, nên việc khảo sát lòng sông và dòng chảy luôn đi trước việc lắp cầu.
Phà và đò tạm: phương án đầu tiên
Trong những ngày đầu, khi nước còn lớn, phương án thường được dùng ngay là phà quân sự, phà tự hành hoặc đò máy có người lái thành thạo, áo phao đầy đủ, chở đúng số người quy định. Đò tạm chỉ chạy khi dòng chảy cho phép và có lực lượng giám sát hai bến. Không ai được chở quá tải, chở ban đêm khi không có đèn, hoặc chạy khi có lệnh cấm. Nhiều vụ lật đò mùa lũ xảy ra đúng vào những ngày người ta nóng lòng qua sông.
Cầu phao
Cấu tạo
Cầu phao gồm nhiều đốt phao thép rỗng, kín nước, ghép nối với nhau thành một dải nổi trên mặt sông, phía trên lắp mặt cầu cho xe đi. Hai đầu cầu nối với bờ bằng các nhịp cầu dẫn có thể nâng hạ theo mực nước. Cả dải cầu được giữ tại chỗ bằng neo thả xuống đáy sông và cáp neo vào bờ.
Ưu và nhược
- Ưu điểm: lắp nhanh, không cần xây trụ, vượt được sông rộng. Công binh có thể đưa phao đến bằng xe, thả xuống nước, ghép trong vài ngày.
- Nhược điểm: tải trọng hạn chế, xe phải đi chậm, từng xe một hoặc theo khoảng cách quy định. Khi nước lũ lên cao, chảy mạnh hoặc mang nhiều vật trôi, cầu phao phải được cắt ra, kéo vào bờ để tránh bị phá. Tàu thuyền muốn qua thì phải mở một đoạn cầu.
Sau khi cầu Phong Châu ở tỉnh Phú Thọ sập trong bão Yagi tháng 9 năm 2024, công binh đã lắp cầu phao qua sông Hồng gần vị trí cầu cũ để nối lại giao thông hai bờ trong thời gian chờ xây cầu mới. Đây là ví dụ điển hình của vai trò cầu phao: nhanh, tạm thời, có điều tiết chặt chẽ.
Cầu thép lắp ghép dạng giàn
Cấu tạo và cách lắp
Loại cầu này gồm các tấm giàn thép tiêu chuẩn, mỗi tấm đủ nhẹ để một nhóm người khiêng được, liên kết với nhau bằng chốt. Hai bên là hai dải giàn chịu lực, giữa là dầm ngang và mặt cầu. Không cần cần cẩu lớn, cầu được lắp dần trên bờ rồi lao kéo dọc qua sông trên con lăn, phía đầu có một đoạn mũi dẫn nhẹ vươn ra trước để chạm tới bờ bên kia. Cách làm này cho phép vượt nhịp vài chục mét mà không cần trụ giữa sông, tránh được vấn đề xói trụ.
Muốn tải trọng lớn hơn hay nhịp dài hơn, người ta tăng số lớp giàn ghép song song hoặc chồng giàn lên tầng hai. Đây là thiết kế kinh điển, được nhiều nước sản xuất theo mẫu tiêu chuẩn, và các đơn vị giao thông Việt Nam vẫn dùng để thay thế cầu hỏng tạm thời.
Phần không thấy: mố và đường dẫn
Phần mất thời gian thường không phải là giàn thép mà là mố hai đầu và đường dẫn. Mố phải đặt trên nền chắc, cao hơn mực lũ, cách xa mép bờ đang sạt. Đường dẫn phải được đắp, lu lèn để xe lên cầu không bị sụt. Nếu bờ đã bị xói khoét, phải gia cố bằng rọ đá, đá hộc trước khi đặt mố.
Đường tràn và cầu treo dân sinh tạm
Ở suối miền núi, nơi lòng suối khô gần cả năm nhưng có lũ quét vài ngày, giải pháp thường là đường tràn (còn gọi là ngầm): một dải đường bê tông hoặc đá đổ chạy ngang lòng suối, nước nhỏ thì chảy qua cống bên dưới, lũ lớn thì tràn qua mặt. Đường tràn rẻ và nhanh, nhưng cũng là nơi xảy ra nhiều tai nạn nhất: xe máy, ô tô cố vượt khi nước đang chảy qua mặt và bị cuốn trôi.
Với người đi bộ và xe máy, có khi dựng tạm cầu treo dây cáp với mặt cầu ván gỗ hoặc tấm thép, neo vào hố thế hai bờ. Cầu treo tạm phải có giới hạn số người cùng lúc, tay vịn hai bên, được kiểm tra neo định kỳ.
Điều tuyệt đối không làm: tự bắc cầu tre, đu dây cáp qua suối đang lũ, đi trên dầm cầu gãy, hoặc vượt đường tràn khi nước chưa rút. Các hướng dẫn an toàn phổ biến đều nhấn mạnh: nước chảy sâu chừng 15 cm đã có thể quật ngã người lớn, sâu chừng 30–60 cm có thể cuốn trôi xe ô tô.
So sánh các phương án
| Phương án | Thời gian dựng | Tải trọng | Phụ thuộc mực nước | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Phà, đò tạm | Ngay khi nước cho phép | Theo phương tiện | Cao, dừng khi nước xiết | Những ngày đầu |
| Cầu phao | Vài ngày | Hạn chế, xe đi từng chiếc | Cao, phải tháo khi lũ lớn | Sông rộng, đồng bằng |
| Cầu thép lắp ghép | Vài ngày đến vài tuần, tuỳ mố | Khá, tăng được bằng thêm giàn | Thấp nếu mố đủ cao | Nhịp vài chục mét, sông suối miền núi |
| Đường tràn | Nhanh | Tốt khi khô | Rất cao, cấm qua khi nước tràn | Suối cạn phần lớn thời gian |
| Cầu treo dân sinh tạm | Vài ngày | Người đi bộ, xe máy | Thấp | Thôn bản bị chia cắt |
Trước khi thông cầu: kiểm tra và điều tiết
Một cây cầu tạm chỉ được mở khi đơn vị có thẩm quyền đã kiểm tra. Các việc thường làm:
- Thử tải: cho xe có tải trọng biết trước đi qua, đo độ võng, quan sát mố và liên kết.
- Cắm biển: tải trọng tối đa, tốc độ tối đa, khoảng cách giữa các xe, cấm dừng đỗ trên cầu.
- Người điều tiết: ở hai đầu cầu, nhất là cầu phao và cầu một làn, để cho xe đi từng chiều.
- Theo dõi mực nước: có cọc đo, có người được giao quyền đóng cầu khi nước lên quá mức.
- Kiểm tra định kỳ: chốt giàn, neo cáp, mặt cầu, mố, nhất là sau mỗi đợt mưa lớn.
Người đi đường cần làm đúng một việc: tuân thủ biển báo và người điều tiết. Một chiếc xe tải quá tải cố vượt có thể làm hỏng cầu tạm, cắt đứt lại con đường mà cả thôn đang trông vào.
Góc nhìn hôm nay
Cầu tạm cho thấy giá trị của chuẩn bị trước: kho giàn thép, đốt phao, đội công binh được tập luyện, và danh sách những cây cầu yếu cần theo dõi mỗi mùa mưa. Với các địa phương miền núi, nhiều cây cầu treo dân sinh được xây kiên cố sau các trận lũ là thành quả của bài học đắt giá từ những ngày bị chia cắt. Khi đi qua một đường tràn, một cây cầu treo ở vùng cao, hãy để ý cọc đo mực nước và biển báo ở đầu cầu: chúng tồn tại vì đã có người phải trả giá.
Câu hỏi thường gặp
Cầu phao là gì?
Cầu phao là cầu tạm làm từ các đốt phao thép rỗng ghép nối thành dải nổi trên mặt sông, phía trên có mặt cầu cho xe đi, giữ tại chỗ bằng neo và cáp. Cầu phao lắp nhanh, vượt được sông rộng nhưng tải trọng hạn chế và phải tháo khi lũ lớn.
Cầu thép lắp ghép dạng giàn là gì?
Là cầu tạm gồm các tấm giàn thép tiêu chuẩn liên kết bằng chốt, lắp trên bờ rồi lao kéo qua sông nhờ con lăn và mũi dẫn. Loại cầu này vượt được nhịp vài chục mét không cần trụ giữa sông và dùng nhiều để thay cầu bị lũ phá.
Vì sao cầu hay bị sập khi có lũ?
Nguyên nhân phổ biến nhất là dòng nước xiết xói rỗng móng trụ và mố cầu. Ngoài ra còn vật trôi kẹt vào trụ làm tăng lực đẩy, nước tràn qua mặt cầu và phương tiện thuỷ trôi theo lũ đâm vào trụ.
Có nên đi qua đường tràn khi nước đang chảy không?
Không. Nước chảy sâu khoảng 15 cm đã có thể quật ngã người lớn, khoảng 30–60 cm có thể cuốn trôi ô tô. Chờ nước rút hẳn và làm theo biển báo, người điều tiết tại chỗ.
Ai được dựng cầu tạm sau lũ?
Công binh, ngành giao thông và đơn vị thi công có chuyên môn, dưới sự chỉ đạo của chính quyền địa phương. Cầu tạm chỉ được thông khi đã kiểm tra, thử tải và cắm biển. Người dân không tự bắc cầu tre hay đu dây qua suối đang lũ.
