Cỏ vetiver chống sạt lở mái đê, taluy: rễ sâu bao nhiêu, trồng thế nào

Cỏ vetiver chống sạt lở nhờ bộ rễ mọc thẳng đứng, dày đặc, ăn sâu khoảng 2–3 m ngay trong năm đầu và có thể sâu hơn nữa, đan vào đất như những thanh cốt nhỏ giữ lớp đất mặt của mái đê, mái taluy đường, bờ kênh. Khóm cỏ trồng thành hàng theo đường đồng mức còn làm chậm dòng nước mưa chảy tràn, giữ đất lại phía trên. Vetiver hiệu quả với sạt lở nông và xói mòn mặt, nhưng không thay được công trình khi mặt trượt nằm sâu.

Ở Việt Nam, vetiver được đưa vào thử nghiệm từ cuối thập niên 1990 và được dùng để gia cố mái taluy trên một số tuyến đường miền núi, mái đê sông, đê biển và bờ kênh ở Đồng bằng sông Cửu Long. Bài này giải thích vì sao một loài cỏ lại được kỹ sư địa kỹ thuật quan tâm, cách trồng đúng, và những chỗ không nên kỳ vọng.

Vetiver là cỏ gì

Vetiver (tên khoa học hiện dùng là Chrysopogon zizanioides, trước đây là Vetiveria zizanioides) là một loài cỏ lâu năm, mọc thành khóm, gốc ở Nam Á. Ở Ấn Độ, rễ vetiver có mùi thơm, được dùng làm tinh dầu, đan mành từ hàng trăm năm. Ở Việt Nam, vetiver thường được gọi là cỏ hương bài hoặc giữ nguyên tên vetiver.

Từ thập niên 1980, Ngân hàng Thế giới thúc đẩy dùng hàng rào vetiver để chống xói mòn đất nông nghiệp ở Ấn Độ, rồi lan ra nhiều nước nhiệt đới. Sau đó, giới kỹ sư nhận ra loài cỏ này còn hữu ích cho gia cố mái dốc công trình.

Một điểm quan trọng: dòng vetiver dùng cho công trình là dòng gần như không tạo hạt có khả năng nảy mầm, chỉ nhân bằng tách khóm. Vì vậy nó không lan tràn thành cỏ dại xâm hại như nhiều loài ngoại lai khác. Khi mua giống, cần đúng dòng này.

Bộ rễ: vì sao kỹ sư quan tâm

Những con số này chủ yếu đến từ các nghiên cứu được Mạng lưới Vetiver Quốc tế tổng hợp, trong đó có nhiều công trình của kỹ sư Paul Truong. Giá trị thực tế dao động theo đất, khí hậu và tuổi cây, nên nên đọc như độ lớn tham khảo.

Với đất, rễ cây đan vào làm đất khó bị cắt trượt hơn. Kỹ sư gọi đây là phần tăng thêm của lực dính do rễ. Ở những mái dốc mà mặt trượt tiềm năng nằm nông, trong vòng một đến hai mét, phần tăng này có thể quyết định mái đứng hay đổ.

Hàng rào cỏ: giữ đất và làm chậm nước

Vetiver được trồng thành hàng dày theo đường đồng mức, các hàng cách nhau theo độ dốc. Mỗi hàng khi khép kín trở thành một bức rào sống:

• Nước mưa chảy tràn từ trên xuống gặp hàng cỏ thì chậm lại, tản đều, thấm bớt vào đất.
• Đất cát bị nước cuốn theo lắng lại phía trên hàng cỏ. Lâu dần hình thành những bậc thang tự nhiên.
• Thân cỏ cứng, đứng thẳng, không bị nước đè rạp như nhiều loài cỏ mềm.

Trên mái đê, mái kênh, hàng cỏ ở gần mép nước còn giảm tác động của sóng nhỏ do gió hoặc do tàu thuyền đi qua, giảm xói chân mái.

Trên mái đê: cỏ được phép, cây thân gỗ thì không

Luật Đê điều năm 2006 cấm trồng cây trong phạm vi bảo vệ đê, trừ cỏ để bảo vệ đê. Nguyên lý đằng sau rất dễ hiểu:

• Cây thân gỗ có rễ lớn; khi cây chết, rễ mục để lại những ống rỗng trong thân đê, thành đường cho nước thấm qua, có thể gây mạch đùn, mạch sủi trong mùa lũ.
• Cây lớn bị gió bão quật đổ sẽ nhổ cả mảng đất thân đê, để lại hố trên mái.
• Cây rậm rạp che khuất mái đê, khó phát hiện sự cố như nứt, sụt, tổ mối.

Truyền thống, người làm đê Bắc Bộ dùng cỏ gà, cỏ mật để bảo vệ mái. Vetiver là một loài cỏ nên về nguyên lý nằm trong nhóm được phép, nhưng việc trồng trên mái đê cần theo thiết kế của cơ quan quản lý đê điều, để đảm bảo việc kiểm tra đê, hộ đê vẫn thuận lợi. Bãi ngoài đê và hành lang bảo vệ có quy định riêng; ở một số nơi, tre chắn sóng được trồng ở bãi ngoài theo phép của cơ quan quản lý.

Cách trồng đúng để cỏ làm việc

Thời vụ và giống

Trồng đầu mùa mưa để cỏ bén rễ nhanh. Giống là các khóm tách từ bụi mẹ, mỗi khóm vài nhánh, cắt ngắn lá và rễ trước khi trồng. Có thể ươm trong bầu trước vài tuần để tỷ lệ sống cao hơn.

Mật độ hàng

Khóm trồng sát nhau trong hàng để hàng nhanh khép kín. Khoảng cách giữa các hàng phụ thuộc độ dốc: mái càng dốc, hàng càng dày. Ở mái taluy đường, cỏ có khi được trồng kết hợp lưới chống xói trong giai đoạn đầu.

Ba tháng đầu là giai đoạn yếu nhất

Khi rễ chưa ăn sâu, mái vẫn dễ bị xói nếu gặp mưa lớn. Cần tưới đủ ẩm nếu trời khô, dặm lại khóm chết, và tránh cho trâu bò vào ăn. Sau khoảng vài tháng tới một năm, hàng rào mới phát huy đầy đủ tác dụng.

Cắt tỉa

Vetiver cần ánh nắng. Cắt bớt phần lá định kỳ giúp khóm đẻ nhánh dày hơn ở gốc. Lá cắt có thể dùng phủ đất, làm thức ăn cho gia súc lúc còn non hoặc lợp mái.

Những chỗ không nên kỳ vọng

• Sạt lở sâu. Khi mặt trượt nằm sâu vài chục mét trong sườn núi, không loài cây nào giữ được. Đó là việc của khảo sát địa chất, thoát nước ngầm, tường chắn, neo, hoặc di dời dân.
• Bóng râm. Dưới tán cây dày, vetiver mọc kém và có thể chết. Không trồng ở chỗ thiếu nắng.
• Dòng chảy xiết và sóng lớn. Vetiver chịu được ngập và sóng nhỏ, nhưng không thay được kè ở chỗ dòng chảy mạnh khoét bờ, hay chân đê biển chịu sóng bão trực tiếp.
• Trồng rồi bỏ. Hàng rào thủng chỗ, không dặm lại, thì nước sẽ tập trung chảy qua chỗ thủng và khoét thành rãnh.

Góc nhìn hôm nay: ai có thể dùng vetiver

Vetiver không chỉ cho công trình lớn. Người dân miền núi có vườn trên sườn dốc, người ở ven kênh rạch Đồng bằng sông Cửu Long có bờ đất hay sạt, các trường học có taluy đất sau lưng, đều có thể cân nhắc trồng hàng rào cỏ chống xói. Lưu ý:

• Hỏi khuyến nông hoặc cán bộ kỹ thuật xã để có giống đúng dòng và hướng dẫn mật độ.
• Với mái dốc lớn sát nhà ở, có dấu hiệu nứt, lún, không tự xử lý bằng trồng cỏ mà cần báo chính quyền và cơ quan chuyên môn đánh giá.
• Đọc thêm: tài liệu kỹ thuật của Mạng lưới Vetiver Quốc tế, trong đó có sổ tay ứng dụng vetiver cho ổn định mái dốc và bảo vệ bờ, có bản dịch tiếng Việt.