Bờ biển sống (living shoreline) là cách bảo vệ bờ biển, bờ sông, bờ đầm bằng vật liệu tự nhiên và sinh vật sống như rạn hàu, đầm cỏ mặn, bãi cói, thường kèm một gờ đá thấp hoặc bao đá phía ngoài, thay cho tường kè bê tông đứng thẳng. Bờ kiểu này giảm sóng, giữ đất, tự sửa chữa sau bão và có thể cao dần theo mực nước. Sau bão Irene năm 2011 ở Bắc Carolina (Hoa Kỳ), một khảo sát thực địa ghi nhận phần lớn tường kè đứng bị hư hại, trong khi các đoạn bờ sống không thấy hư hại đáng kể.
Ở Việt Nam, cụm từ "bờ biển sống" còn mới, nhưng ý tưởng đã có từ lâu trong cách người dân Kim Sơn, Tiền Hải trồng cói trên bãi bồi, hay cách người làm đê trồng cỏ, trồng sú vẹt trước đê. Bài này giải thích bờ biển sống gồm những gì, vì sao nó bền hơn tường kè ở những nơi sóng vừa, và hạn chế của nó.
Vấn đề của tường kè đứng
Tường kè đứng bằng bê tông hay cọc ván là cách quen thuộc để giữ bờ trước nhà, trước đường. Nhưng ở vùng bờ có sóng, tường đứng có mấy nhược điểm đã được ghi nhận nhiều:
- Sóng phản xạ: sóng đập vào tường đứng dội ngược lại, kết hợp với sóng tới làm xáo trộn đáy trước chân tường, khoét chân kè. Theo thời gian, bãi trước tường hạ thấp, có nơi biến mất.
- Xói đoạn kế bên: hai đầu tường là nơi dòng chảy và sóng tập trung, đoạn bờ không kè bên cạnh bị xói mạnh hơn.
- Không tự sửa: một vết nứt, một khối bị sụt sẽ lớn dần nếu không sửa kịp. Khi hỏng, thường hỏng đột ngột.
- Cắt đứt sinh cảnh: dải đất chuyển tiếp giữa nước và cạn, nơi cá con, cua, ốc sống, bị thay bằng mặt bê tông trơn.
Ở vùng sóng lớn, sát khu dân cư đông đúc, kè cứng vẫn là cần thiết. Nhưng ở cửa sông, đầm phá, vịnh kín, bờ sông có sóng vừa, bờ biển sống thường là lựa chọn bền hơn và rẻ hơn.
Bờ biển sống gồm những thành phần gì
| Thành phần | Vị trí | Tác dụng |
|---|---|---|
| Rạn hàu, rạn vẹm | Ngoài cùng, vùng nước nông ngập triều | Đê ngầm sống, làm sóng vỡ, lọc nước, lớn dần theo năm |
| Gờ đá thấp hoặc bao đá | Trước đầm cỏ | Giữ chân đầm cỏ khỏi bị sóng ăn, có khe hở cho nước và sinh vật qua lại |
| Đầm cỏ mặn, bãi cói, bãi năn | Vùng ngập triều phía trong | Thân cỏ làm chậm sóng, rễ giữ đất, giữ phù sa để bãi cao dần |
| Cây bụi, rừng ven bờ | Trên mức triều cao | Giữ đất bờ, chắn gió, tạo vùng chuyển tiếp lên đất cạn |
Không phải bờ nào cũng có đủ các phần. Ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, rừng ngập mặn thường giữ vai trò của đầm cỏ mặn. Ở bờ sông nước ngọt, có thể là bãi sậy, cỏ vetiver, tre. Nguyên tắc chung là độ dốc thoải, nhiều lớp, có sinh vật sống.
Rạn hàu: đê ngầm biết tự lớn
Hàu sống bám thành từng lớp lên nhau. Con non bám lên vỏ con già, qua nhiều năm tạo thành rạn cao dần. Ở các cửa sông bờ đông Hoa Kỳ như vịnh Chesapeake, trước khi bị khai thác cạn kiệt, rạn hàu từng lớn tới mức là chướng ngại cho tàu thuyền.
Với phòng chống thiên tai, rạn hàu có ba điểm đáng giá:
- Làm sóng vỡ như một con đê ngầm thấp, giảm năng lượng sóng trước khi tới bờ, nhất là ở vùng sóng nhỏ và vừa.
- Tự lớn dần. Một rạn hàu khoẻ có thể cao lên vài centimet mỗi năm, theo kịp mức nước biển dâng vừa phải, điều mà kè bê tông không làm được.
- Tự sửa chữa. Phần bị sóng làm vỡ được hàu non bám lên lấp lại.
Các dự án phục hồi rạn hàu ở Hoa Kỳ thường thả vỏ hàu cũ, bao vỏ hàu, hoặc khối bê tông có lỗ làm giá thể cho hàu non bám. Một chương trình thú vị là thu gom vỏ hàu từ nhà hàng, phơi khô cho sạch rồi đưa trở lại biển làm nền rạn.
Ở Việt Nam, hàu được nuôi nhiều ở các vùng cửa sông, vịnh ven biển như vùng vịnh Bái Tử Long (Quảng Ninh), đầm phá miền Trung, cửa sông Nam Bộ. Hàu cũng tự bám dày trên các chân kè, cọc cầu cảng. Việc dùng rạn hàu có chủ đích để bảo vệ bờ ở Việt Nam còn ít được nghiên cứu, đây là hướng có thể học hỏi.
Đầm cỏ mặn và bãi cói: tấm thảm làm chậm sóng
Thân cỏ dày đặc trong vùng ngập triều làm nước chảy chậm và sóng yếu đi, tương tự như rừng ngập mặn nhưng ở quy mô thấp hơn. Rễ cỏ đan dày giữ đất, và cỏ giữ phù sa khiến bãi cao dần.
Ở đồng bằng Bắc Bộ, cói từ lâu là cây tiên phong trên bãi bồi mới. Quy trình lấn biển truyền thống ở Kim Sơn (Ninh Bình), Tiền Hải (nay thuộc Hưng Yên) theo các tài liệu địa phương thường là: quai đê bao, trồng cói để bãi cao lên và thau bớt mặn, rồi mới cấy lúa. Cói vừa là nguồn thu nhập cho nghề dệt chiếu, vừa giữ bãi. Đó là một dạng bờ sống mà người xưa không gọi tên.
Bằng chứng từ bão Irene và Bắc Carolina
Bắc Carolina có đường bờ đầm phá dài, nhiều chủ nhà xây tường kè đứng để giữ đất. Sau bão Irene tháng 8/2011, nhóm nghiên cứu của Gittman và cộng sự khảo sát các đoạn bờ ở vùng đầm phá và công bố năm 2014. Kết quả được trích nhiều: khoảng ba phần tư số tường kè đứng được khảo sát bị hư hại, trong khi các đoạn đầm cỏ có gờ đá thấp phía trước không ghi nhận hư hại có thể phát hiện được.
Kết quả này đúng cho môi trường đầm phá, sóng vừa phải, và không nên suy rộng ra bờ biển hở sóng lớn. Nhưng nó cho thấy một điều quan trọng: ở môi trường phù hợp, bờ sống không chỉ "đẹp hơn" mà còn bền hơn trước bão.
Từ đó, một số bang ở Hoa Kỳ khuyến khích hoặc ưu tiên cấp phép cho bờ biển sống thay vì tường kè đứng ở những nơi phù hợp, và Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia (NOAA) có tài liệu hướng dẫn riêng về loại công trình này.
Khi nào bờ biển sống hợp, khi nào không
| Hợp | Không hợp hoặc phải kết hợp |
|---|---|
| Cửa sông, đầm phá, vịnh kín, bờ sông | Bờ biển hở, sóng bão lớn trực diện |
| Còn khoảng không gian thoải giữa nước và nhà | Nhà, đường đã sát mép nước |
| Có phù sa, có điều kiện cho cỏ, cây ngập mặn, hàu sống | Nước quá ô nhiễm, quá đục hoặc quá mặn với sinh vật chọn trồng |
| Có thời gian vài mùa để sinh vật phát triển | Xói lở cấp bách đe doạ nhà cửa ngay mùa này |
Ở những nơi không hợp hoàn toàn, có thể làm kiểu lai: phần cứng như gờ đá, khối bê tông giữ phía ngoài, phần mềm như cỏ, rừng, hàu ở phía trong.
Góc nhìn hôm nay: học cách nhìn một bờ đầm
- Lần tới khi đi dọc đầm phá Tam Giang – Cầu Hai (Huế) hay một cửa sông, để ý: chỗ nào bờ thoải có cỏ, có cây thì mép nước ổn định; chỗ nào kè đứng thì chân kè thường lộ đá, nước đục hơn.
- Nếu nhà ở ven sông, ven đầm, trước khi xây tường kè hãy hỏi cán bộ kỹ thuật xem có phương án mái thoải trồng cỏ, trồng cây hay không.
- Không nhặt sạch vỏ hàu, vỏ sò khỏi bãi; chúng là nền bám cho thế hệ sau.
- Đọc thêm: tài liệu hướng dẫn bờ biển sống của NOAA; các nghiên cứu về cói và lấn biển ở đồng bằng sông Hồng.
Câu hỏi thường gặp
Bờ biển sống là gì?
Bờ biển sống là cách bảo vệ bờ bằng vật liệu tự nhiên và sinh vật như rạn hàu, đầm cỏ mặn, bãi cói, rừng ven bờ, thường kèm một gờ đá thấp phía ngoài. Bờ kiểu này có độ dốc thoải, giảm sóng dần qua nhiều lớp. Nó thay thế hoặc bổ sung cho tường kè bê tông đứng ở những nơi sóng vừa phải.
Vì sao tường kè đứng hay bị xói chân?
Sóng đập vào tường đứng bị phản xạ ngược lại, kết hợp với sóng tới làm xáo trộn đáy ngay trước chân tường. Cát, bùn bị cuốn đi, chân kè dần lộ ra và hạ thấp. Hai đầu tường cũng là nơi xói tập trung, làm hại đoạn bờ bên cạnh.
Rạn hàu bảo vệ bờ biển như thế nào?
Rạn hàu hoạt động như đê ngầm thấp, làm sóng vỡ trước khi vào bờ. Hàu non bám lên vỏ hàu già nên rạn tự lớn dần và tự lấp những chỗ bị vỡ. Rạn hàu khoẻ còn lọc nước và là nơi sống của nhiều loài cá, cua.
Bờ biển sống có chịu được bão không?
Ở môi trường đầm phá, cửa sông, khảo sát sau bão Irene năm 2011 tại Bắc Carolina ghi nhận đoạn bờ sống ít hư hại hơn hẳn tường kè đứng. Tuy vậy bờ sống không phù hợp với bờ biển hở chịu sóng bão lớn trực diện. Ở đó cần công trình cứng hoặc giải pháp lai.
Trồng cói trên bãi bồi để làm gì?
Ở đồng bằng Bắc Bộ, cói là cây tiên phong trên bãi bồi mới sau khi quai đê. Cói giữ phù sa để bãi cao lên, giúp thau bớt mặn và cho thu nhập từ nghề dệt chiếu. Sau vài năm đất đủ ngọt, người dân mới chuyển sang cấy lúa.
