Xử lý khẩn cấp sạt lở bờ sông: khoanh vùng, giảm tải, rọ đá, cừ tràm

Xử lý khẩn cấp sạt lở bờ sông theo thứ tự: trước hết khoanh vùng nguy hiểm và di dời người, tài sản ra khỏi dải đất có vết nứt; sau đó giảm tải trên đỉnh bờ (dỡ vật nặng, cấm xe, có khi hạ bớt đất); rồi gia cố chân bờ bằng cách thả rọ đá, bao tải cát, đá hộc từ dưới chân lên hoặc đóng cừ tràm, cọc tre kết hợp phên chắn. Nguyên tắc cốt lõi là đè chân, giảm đầu: tuyệt đối không đổ thêm đất đá lên đỉnh bờ đang nứt.

Sạt lở bờ sông ở đồng bằng sông Cửu Long, ở các sông miền Trung và miền Bắc có thể xảy ra trong vài phút, cuốn cả nhà cửa, đường sá xuống sông, có khi vào lúc nước ròng ban đêm chứ không phải lúc lũ lớn. Bài này không đi vào nguyên nhân sạt lở hay dấu hiệu nhận biết quanh nhà, mà tập trung vào những gì lực lượng chức năng làm trong những ngày đầu sau khi một đoạn bờ bắt đầu sạt: vì sao làm vậy, theo thứ tự nào, và người dân phối hợp thế nào cho an toàn.

Bờ sông đổ xuống như thế nào

Một mái bờ đứng yên được là nhờ cân bằng giữa hai nhóm lực. Một bên là lực kéo mái trượt xuống: trọng lượng đất, nhà cửa, xe cộ trên đỉnh bờ, cộng với nước thấm trong đất. Bên kia là lực giữ: ma sát và lực dính của đất, sức đỡ của khối đất ở chân mái, và áp lực của nước sông đè vào mặt bờ.

Sạt lở xảy ra khi lực kéo vượt lực giữ. Hai kịch bản phổ biến:

• Chân bờ bị dòng chảy khoét thành hàm ếch, khối đất phía trên mất chỗ tựa và đổ sụp.
• Nước sông rút nhanh sau lũ hoặc khi triều ròng mạnh: nước sông không còn đè vào mặt bờ, trong khi đất trong bờ vẫn no nước, nặng và yếu. Đây là lý do nhiều vụ sạt xảy ra khi nước rút, không phải lúc nước lên.

Từ hai kịch bản đó suy ra hai hướng xử lý: tăng lực giữ ở chân và giảm lực kéo ở đầu.

Bước 1: khoanh vùng và di dời

Đây là việc làm ngay, trước mọi giải pháp kỹ thuật, và là việc quan trọng nhất. Chính quyền xã cùng lực lượng chức năng:

• Xác định dải đất nguy hiểm, thường tính từ mép bờ vào tới phía sau vết nứt xa nhất một khoảng an toàn do cán bộ chuyên môn đánh giá.
• Căng dây, cắm biển cảnh báo, bố trí người canh, cấm người và phương tiện vào vùng này, nhất là ban đêm.
• Di dời người, gia súc, tài sản ra khỏi dải đất đó. Nhà nằm trên vết nứt hoặc giữa vết nứt và mép sông phải di dời trước tiên.
• Cắt điện, khoá nước, gas cho các nhà trong vùng nguy hiểm, theo hướng dẫn của ngành điện.
• Thông báo cấm tàu thuyền neo đậu, chạy nhanh sát đoạn bờ. Sóng do tàu thuyền tạo ra liên tục đập vào chân bờ làm sạt nhanh hơn.

Người dân không quay lại lấy đồ khi bờ đang có tiếng nứt, đất lún hoặc nước sủi bọt ở chân bờ. Tài sản mất có thể bù đắp, người thì không.

Bước 2: giảm tải trên đỉnh bờ

Mọi thứ nặng nằm trên đỉnh bờ gần mép sông đều đang góp phần kéo bờ xuống. Giảm tải là giải pháp nhanh, rẻ và hiệu quả:

• Dỡ vật liệu xây dựng, đống cát, đá, gạch, hàng hoá chất đống gần mép bờ.
• Cấm xe tải, xe chở nặng chạy hoặc đỗ trên đoạn đường ven bờ bị nứt.
• Tháo dỡ công trình phụ, mái che, bể nước đặt sát mép bờ nếu cán bộ kỹ thuật đánh giá là cần.
• Có khi phải hạ bớt cao độ đỉnh bờ hoặc đào bạt mái cho thoải hơn bằng máy, dưới sự chỉ đạo của cán bộ kỹ thuật, để giảm khối lượng đất đang có xu hướng trượt.
• Không để nước mưa, nước thải sinh hoạt đổ xuống vết nứt: lấp kín vết nứt bằng đất sét hoặc phủ bạt, dẫn nước mưa ra xa. Nước chảy vào vết nứt làm đất yếu thêm và tăng áp lực đẩy.

Bước 3: gia cố chân bờ

Thả rọ đá, bao tải cát, đá hộc

Cách phổ biến khi chân bờ bị khoét là thả vật liệu nặng xuống chân để "đè chân", lấp hàm ếch và tạo một lớp áo chống xói. Thường dùng:

• Rọ đá: lồng lưới thép mạ kẽm hoặc bọc nhựa, chứa đá hộc. Rọ mềm, ôm theo địa hình lòng sông, không bị dòng chảy cuốn như đá rời.
• Bao tải cát, bao tải đất: dễ kiếm, thả nhanh, hợp với dòng chảy không quá mạnh. Bao vải địa kỹ thuật bền hơn bao tải dứa thông thường.
• Đá hộc: thả rời ở nơi có đủ đá lớn, cỡ đá phải đủ nặng để dòng chảy không cuốn đi.

Thứ tự là thả từ chân lên: lấp chỗ sâu nhất, chỗ hàm ếch trước, rồi mới đắp dần lên theo mái. Việc thả thường làm từ phía sông bằng sà lan, ghe có cẩu, để không phải đưa người và máy móc nặng lên đỉnh bờ đang yếu. Trước khi thả, cán bộ kỹ thuật đo sâu lòng sông để biết chỗ nào bị khoét, cần bao nhiêu vật liệu.

Cừ tràm, cọc tre và phên chắn

Ở đồng bằng sông Cửu Long, nơi đất bờ là bùn sét mềm, một giải pháp quen thuộc là đóng hàng cừ tràm hoặc cọc tre dọc chân bờ, phía sau là phên tre, lưới hoặc vải địa kỹ thuật, rồi chèn bao cát hoặc đất vào khoảng giữa. Hàng cọc giữ đất, giảm sóng đập vào chân, tạo chỗ cho phù sa bồi lại. Cừ tràm ngâm trong nước có thể bền nhiều năm, nhưng phần nhô lên khỏi nước sẽ mục nhanh hơn. Đây là giải pháp "mềm", rẻ, dùng vật liệu tại chỗ, phù hợp với đoạn bờ dòng chảy không quá mạnh.

Ở những đoạn sạt nghiêm trọng, cơ quan chuyên môn sẽ tính đến giải pháp lâu dài như kè đá, cọc bê tông, thảm bê tông. Những công trình đó cần khảo sát, thiết kế và thường mất nhiều tháng.

Việc không được làm: đổ đất lên đỉnh

Phản xạ tự nhiên của nhiều người khi thấy đất sụt là chở đất đá đổ lấp vào chỗ sụt trên đỉnh. Làm vậy là tăng tải đúng vào chỗ đang kéo bờ xuống, có thể làm sạt tiếp mạnh hơn, cuốn cả người đang đổ đất. Vật liệu phải đặt ở chân, không đặt ở đầu.

Bước 4: theo dõi liên tục

Sau khi xử lý khẩn cấp, đoạn bờ vẫn có thể sạt tiếp, nhất là khi nước rút hoặc gặp triều cường kèm mưa. Lực lượng chức năng thường:

• Cắm mốc theo dõi: những cọc đánh dấu dọc vết nứt, đo khoảng cách, độ chênh mỗi ngày. Vết nứt mở rộng nhanh là dấu hiệu nguy hiểm.
• Đo sâu lòng sông định kỳ trước chân bờ để biết chỗ đã thả vật liệu có bị cuốn đi không.
• Theo dõi lịch triều, mực nước, dự báo mưa, tăng tần suất kiểm tra vào những ngày triều kiệt, nước rút nhanh.
• Duy trì biển cảnh báo, chưa cho dân trở về cho tới khi có đánh giá an toàn.

Ai làm gì

Pháp luật về phòng chống thiên tai cho phép cấp tỉnh công bố tình huống khẩn cấp về sạt lở để rút ngắn thủ tục, huy động nhanh vật tư và đơn vị thi công. Đây là lý do có những đoạn bờ được xử lý chỉ trong vài ngày sau khi sạt.

Người dân ven sông nên làm gì để giảm nguy cơ

• Không xây nhà, chất hàng nặng sát mép bờ; giữ khoảng lùi theo quy định của địa phương.
• Không đổ nước thải, nước mưa từ mái nhà thẳng xuống mép bờ.
• Không khai thác cát, không đào ao, đào hầm sát chân bờ.
• Giữ và trồng thêm cây có rễ bám đất phù hợp ven bờ theo hướng dẫn của địa phương.
• Thấy vết nứt mới chạy song song mép sông, nhà nứt tường, đất lún, cây nghiêng: báo ngay cho trưởng ấp, xã.