Room for the River (Không gian cho sông, tiếng Hà Lan là Ruimte voor de Rivier) là chương trình chống lũ của Hà Lan thực hiện khoảng 2006–2015, với hơn 30 dự án dọc sông Rhine và các nhánh, ngân sách khoảng 2,3 tỉ euro. Thay vì tiếp tục nâng đê, người ta lùi đê, hạ thấp bãi sông, đào kênh phụ, để sông có thêm chỗ chứa nước khi lũ, từ đó hạ mực nước đỉnh lũ. Đây là một trong những ví dụ được dẫn nhiều nhất trên thế giới về đổi tư duy từ "chống lại nước" sang "nhường chỗ cho nước".
Hai mùa lũ suýt vỡ đê: 1993 và 1995
Hà Lan quen nghĩ hiểm hoạ đến từ biển. Nhưng tháng 12/1993 và đầu năm 1995, mưa lớn kéo dài ở thượng nguồn Đức, Pháp, Bỉ làm sông Rhine và sông Meuse dâng rất cao. Năm 1995, đê sông ở nhiều đoạn bị ngấm nước lâu ngày, có nguy cơ sạt. Chính quyền ra lệnh sơ tán khoảng 200.000–250.000 người cùng khoảng một triệu gia súc ở vùng giữa các con sông. Đê cuối cùng không vỡ, nhưng cả nước giật mình.
Phản ứng đầu tiên là gia cố, nâng đê gấp. Nhưng các kỹ sư thấy giới hạn của con đường ấy. Mỗi lần nâng đê, đất sau đê vẫn tiếp tục lún, còn lòng sông bị bó hẹp, lũ lên cao hơn; nếu đê cao mà vỡ thì nước đổ vào sâu hơn, thiệt hại lớn hơn. Cộng với dự báo lượng mưa mùa đông và lưu lượng sông có xu hướng tăng, họ cần một hướng khác.
Ý tưởng cốt lõi: hạ mực nước thay vì nâng đê
Mục tiêu đặt ra là: khi sông Rhine ở biên giới Đức – Hà Lan (trạm Lobith) chở tới 16.000 m³/s, lưu lượng thiết kế, mực nước dọc các nhánh sông không được vượt cao trình an toàn hiện có. Cách làm là tăng tiết diện cho dòng lũ. Chương trình dùng chín nhóm biện pháp:
| Biện pháp | Làm gì |
|---|---|
| Hạ thấp bãi sông | Đào bớt đất trên bãi giữa lòng sông mùa khô và đê, tăng chỗ chứa nước khi lũ |
| Lùi đê | Đắp tuyến đê mới xa sông hơn, bỏ tuyến cũ |
| Đào kênh lũ phụ | Tạo nhánh sông song song chỉ chảy khi lũ lớn |
| Hạ thấp mỏ hàn | Giảm độ cao các kè mỏ hàn chắn dòng khi nước lớn |
| Nạo sâu lòng sông | Đào sâu lòng chính ở một số đoạn |
| Trả polder cho sông | Cho nước vào một vùng đất thấp đã có đê khi lũ lớn |
| Vùng trữ nước | Dành sẵn khu vực tạm chứa nước |
| Dỡ vật cản | Bỏ những công trình thu hẹp dòng chảy trên bãi sông |
| Gia cố đê | Chỉ dùng ở nơi các biện pháp trên không khả thi |
Mục tiêu thứ hai, ngang hàng với an toàn, là nâng chất lượng không gian: mỗi dự án phải làm cảnh quan, sinh thái, chỗ đi dạo, thể thao tốt lên, không chỉ là công trình thuỷ lợi.
Ba dự án tiêu biểu
Nijmegen: lùi đê, tạo đảo giữa thành phố
Ở thành phố Nijmegen, sông Waal (nhánh lớn nhất của Rhine) uốn một khúc gấp và hẹp lại, tạo nút thắt khi lũ. Dự án lùi tuyến đê bờ bắc, phía làng Lent, vào khoảng 350 m, rồi đào một kênh phụ song song với sông. Phần đất giữa kênh và sông thành đảo Veur-Lent. Ba cây cầu mới được xây qua kênh. Mùa thường, kênh là chỗ bơi thuyền, đi dạo; mùa lũ, nó chia nước với sông chính. Theo tính toán, dự án hạ mực nước lũ ở Nijmegen khoảng 30–35 cm. Đổi lại, khoảng 50 ngôi nhà phải phá dỡ, gây tranh cãi và phản đối kéo dài ở địa phương trước khi đi vào thi công. Dự án hoàn thành khoảng năm 2015–2016.
Noordwaard: trả đất cho sông
Ở vùng Noordwaard gần khu Biesbosch, một polder nông nghiệp được "mở" cho sông: hạ một phần đê để khi lũ lớn, nước sông Nieuwe Merwede tràn vào đây, giảm mực nước cho thị trấn phía thượng lưu. Một số trang trại được mua lại và dời đi; những nhà còn ở lại được đặt trên nền cao hoặc có đê vòng bảo vệ riêng.
Overdiepse Polder: nông dân tự đề xuất
Ở Overdiepse Polder ven sông Bergsche Maas, chính các nông dân đã cùng nhau đề xuất phương án: polder thành vùng chứa lũ, còn trang trại dời lên những gò đất đắp cao dọc tuyến đê mới. Lũ lớn thì ruộng ngập vài tuần, nhà và chuồng vẫn khô. Đây là ví dụ hay được nhắc về việc để cộng đồng tham gia thiết kế thay vì chỉ nhận lệnh di dời.
Hiệu quả và mặt hạn chế
Đến khoảng năm 2015, phần lớn dự án hoàn thành, một số kéo dài vài năm sau. Theo đánh giá của chương trình, mục tiêu hạ mực nước để chuyển tải lưu lượng thiết kế đã đạt. Nhiều bãi sông thành khu thiên nhiên được người dân sử dụng. Chương trình thường được các tổ chức và thành phố nước ngoài dẫn làm hình mẫu của quản lý lũ tổng hợp.
Nhưng cũng có những giới hạn cần nói rõ:
- Cần đất. Hà Lan có những bãi sông rộng để đào. Ở những thành phố hai bờ đã kín nhà, không thể lùi đê mà không di dời rất nhiều hộ.
- Di dời là chuyện đau. Mỗi dự án lùi đê đều có hộ mất nhà, mất ruộng. Bồi thường thoả đáng và thời gian thương lượng dài là điều kiện bắt buộc.
- Phải bảo trì. Bãi sông được hạ thấp sẽ dần bị bồi lấp, cây cối mọc làm dòng chảy chậm lại. Nếu không quản lý thực vật và nạo vét định kỳ, hiệu quả hạ mực nước giảm dần.
- Không thay được đê. Không gian cho sông giảm mực lũ vài chục cm, không xoá được nhu cầu đê. Hà Lan vẫn tiếp tục chương trình gia cố đê song song.
Mùa lũ tháng 7/2021: một phép thử
Tháng 7/2021, mưa cực lớn ở vùng biên giới Đức – Bỉ – Hà Lan gây lũ quét thảm khốc ở Đức và Bỉ với hơn 200 người chết. Ở tỉnh Limburg của Hà Lan, sông Meuse và các nhánh như sông Geul cũng lũ lớn, nhà cửa ngập, nhưng không có người chết. Các đánh giá sau đó cho rằng những công trình mở rộng lòng sông Meuse làm sau thập niên 1990, cùng cảnh báo và sơ tán, đã góp phần. Đồng thời đợt lũ chỉ ra điểm yếu ở các sông nhánh nhỏ, nơi trước đây ít được chú ý.
Điều đáng mang về
Bài học lớn nhất của Room for the River không nằm ở kỹ thuật đào đắp, vốn không mới, mà ở cách đặt câu hỏi: thay vì "đê phải cao bao nhiêu", hỏi "sông cần bao nhiêu chỗ". Với các đô thị ven sông ở Việt Nam, điều này chạm tới chuyện hành lang thoát lũ, bãi sông bị lấn chiếm, và giá trị của những khoảng xanh ven sông khi mùa lũ tới.
Người muốn tìm hiểu kỹ có thể tìm tài liệu tiếng Anh do chương trình công bố, các nghiên cứu về dự án Nijmegen, hoặc sách viết về quản lý nước Hà Lan. Đứng trên một trong ba cây cầu mới ở Nijmegen, nhìn kênh phụ và hòn đảo giữa sông, là cách trực quan nhất để hiểu chữ "không gian cho sông".
Câu hỏi thường gặp
Room for the River là gì?
Room for the River là chương trình chống lũ của Hà Lan, thực hiện khoảng 2006–2015 với hơn 30 dự án dọc sông Rhine và các nhánh, ngân sách khoảng 2,3 tỉ euro. Thay vì nâng đê, chương trình lùi đê, hạ bãi sông, đào kênh phụ để sông có thêm chỗ chứa nước khi lũ.
Vì sao Hà Lan làm chương trình Không gian cho sông?
Sau hai mùa lũ cao năm 1993 và 1995, khi khoảng 200.000–250.000 người phải sơ tán, Hà Lan thấy chỉ nâng đê là không bền vững vì đất sau đê lún và lòng sông bị bó hẹp. Họ chọn cách hạ mực nước lũ bằng cách mở rộng không gian cho dòng chảy.
Dự án Nijmegen hạ mực nước bao nhiêu?
Dự án lùi đê khoảng 350 m và đào kênh phụ ở Nijmegen được tính toán hạ mực nước lũ sông Waal khoảng 30–35 cm. Đổi lại khoảng 50 ngôi nhà phải phá dỡ và dự án gây tranh cãi ở địa phương.
Không gian cho sông có thay được đê không?
Không. Các biện pháp này hạ mực nước lũ vài chục cm, giúp đê đỡ phải nâng, nhưng đê vẫn cần thiết. Hà Lan vẫn làm chương trình gia cố đê song song.
Có áp dụng được ở Việt Nam không?
Nguyên lý giữ hành lang thoát lũ và bãi sông áp dụng được, nhất là khi quy hoạch đô thị mới. Nhưng ở nơi hai bờ đã kín nhà, lùi đê đòi hỏi di dời lớn, nên cần chọn đoạn sông phù hợp và có bồi thường thoả đáng.
