MOSE Venice: hệ thống 78 cửa chắn triều cường và những tranh cãi

MOSE là hệ thống 78 cửa thép di động đặt dưới đáy ba cửa biển nối vịnh Venice (Ý) với biển Adriatic. Bình thường cửa nằm phẳng trong hộc bê tông dưới đáy; khi dự báo triều cường lên tới khoảng 110 cm, người ta bơm khí nén vào, cửa nổi lên thành bức tường tạm, cắt vịnh khỏi biển trong vài giờ. MOSE khởi công năm 2003, vận hành thật lần đầu ngày 3/10/2020, tốn khoảng 6 tỉ euro, và đến nay vẫn là một trong những công trình chống ngập gây tranh cãi nhất thế giới.

Acqua alta: vì sao Venice ngập ngày càng thường

Venice xây trên những đảo bùn giữa một vịnh nước mặn rộng khoảng 550 km², ngăn với biển bởi các dải cát dài. Nước biển ra vào vịnh qua ba cửa: Lido, Malamocco và Chioggia. Người Venice gọi hiện tượng triều dâng ngập phố là acqua alta — nước cao. Nó xảy ra khi triều thiên văn trùng với gió sirocco từ phía đông nam thổi dọc biển Adriatic dồn nước về cuối vịnh, cộng thêm sóng dao động dọc biển kín này.

Vấn đề trở nặng vì hai xu hướng. Thứ nhất, thành phố bị lún, một phần do khai thác nước ngầm cho khu công nghiệp ven bờ giữa thế kỷ 20 (đã dừng từ thập niên 1970). Thứ hai, mực nước biển dâng. Cộng lại, so với mặt biển, Venice đã thấp đi vài chục cm trong khoảng một thế kỷ. Quảng trường San Marco, chỗ thấp nhất của trung tâm, bắt đầu ngập khi triều lên khoảng 80–90 cm so với mốc đo của thành phố.

Cửa nằm dưới đáy biển hoạt động ra sao

Ý tưởng của MOSE khác Thames Barrier hay Maeslantkering: không có trụ hay ụ nào trên mặt nước. Ở mỗi cửa biển, đáy được đào và đặt một hàng hộc bê tông lớn. Trên mỗi hộc là một cửa thép rỗng hình hộp, gắn bản lề ở cạnh dưới. Các số liệu thường công bố: mỗi cửa rộng 20 m, dài từ khoảng 18 đến gần 30 m tuỳ độ sâu, dày 3,6–5 m.

1. Lúc nghỉ: cửa đầy nước, nằm phẳng trong hộc, tàu thuyền đi trên đầu không biết có cửa ở dưới.
2. Lúc nâng: khí nén được bơm vào, đẩy nước ra, cửa nhẹ đi và xoay quanh bản lề, ngóc lên khỏi mặt nước. Nâng toàn bộ mất khoảng nửa giờ.
3. Lúc giữ: các cửa đứng nghiêng, mỗi cửa dao động riêng theo sóng; giữa các cửa có khe hở nhỏ nên nước rò qua một ít.
4. Lúc hạ: khi triều ngoài biển xuống, xả khí, cho nước vào lại, cửa chìm về hộc.

Cửa Lido rộng nhất nên được chia làm hai hàng cửa, ở giữa đắp một đảo nhân tạo. Tổng cộng bốn hàng cửa với 78 cửa. Ở cửa Malamocco, nơi tàu lớn vào cảng, có thêm âu tàu để tàu đi qua khi cửa chắn đang đóng.

Ngưỡng 110 cm và chuyện quảng trường San Marco

MOSE được nâng khi dự báo triều vượt khoảng 110 cm. Ở mức này, khoảng một phần tám diện tích phố xá đã bắt đầu ngập. Vì quảng trường San Marco ngập sớm hơn, từ khoảng 80–90 cm, nên ngay cả khi MOSE vận hành tốt, những con triều trung bình vẫn làm ướt quảng trường. Để che chắn riêng cho Vương cung thánh đường San Marco, từ năm 2022 người ta dựng thêm một vòng vách kính trong suốt bao quanh mặt tiền.

Câu hỏi "sao không hạ ngưỡng xuống" có câu trả lời là chi phí và sinh thái. Mỗi lần nâng cửa tốn tiền vận hành, chặn cảng, và quan trọng hơn là cắt trao đổi nước giữa vịnh và biển.

Những tranh cãi xoay quanh MOSE

Tiền và thời gian

Dự án ban đầu được hứa hoàn thành khoảng năm 2011, rồi lùi nhiều lần. Chi phí tăng lên khoảng 6 tỉ euro, chưa kể chi phí bảo dưỡng hằng năm cao. Bê bối năm 2014, khi điều tra phát hiện tiền hối lộ chảy qua các hợp đồng của tổ hợp thi công, làm niềm tin của dân Venice giảm mạnh và công trình đình trệ.

Sinh thái vịnh

Vịnh Venice sống nhờ thuỷ triều: mỗi ngày nước biển vào ra rửa trôi chất thải, mang oxy và phù sa. Nếu cửa phải đóng thường xuyên — và với kịch bản nước biển dâng thêm vài chục cm, có thể đóng nhiều chục ngày mỗi năm — vịnh dễ bị tù đọng, tảo phát triển, đáy bùn thay đổi. Nhiều nhà khoa học coi đây là giới hạn dài hạn của MOSE: nó được thiết kế cho đóng thỉnh thoảng, không cho đóng gần như thường trực.

Ăn mòn và bồi lắng

Cửa và bản lề nằm dưới nước mặn liên tục, hộc chứa cửa dễ bị bùn cát lấp. Các báo cáo kỹ thuật đã nêu chuyện ăn mòn và chi phí nạo vét. Công trình chưa vận hành đủ lâu để biết chắc tuổi thọ thực tế.

Cảng và kinh tế

Khi cửa đóng, tàu vào cảng Venice phải chờ hoặc đi âu tàu. Ngành cảng lo ngại nếu số lần đóng tăng, hoạt động sẽ bị ảnh hưởng đáng kể.

Đã làm được gì

Dù nhiều tranh cãi, kể từ tháng 10/2020 MOSE đã được nâng hàng chục lần và nhiều lần giữ khô phần lớn thành phố trong những con triều mà trước đây sẽ ngập sâu. Các con triều trên 130–140 cm, vốn từng làm cả thành phố ngừng trệ, giờ phần lớn không còn tràn vào. Đó là lợi ích thật, người dân thấy rõ.

Bài học cho thành phố ven biển

• Cửa chắn mua thời gian, không mua được mãi. MOSE được thiết kế cho một mức nước biển dâng nhất định. Vượt mức đó, phải có giải pháp khác.
• Đóng nhiều là có giá: với một vịnh hay cửa sông, mỗi lần đóng là cắt trao đổi nước. Cần tính trước số lần đóng theo các kịch bản biển dâng.
• Quản trị dự án quan trọng ngang kỹ thuật. Kéo dài gần hai thập kỷ, đội vốn và tham nhũng làm mất lòng tin, dù ý tưởng kỹ thuật có thể đúng.
• Bảo vệ cục bộ vẫn cần: nâng nền đường, bịt cống ngược, che chắn công trình quý ở chỗ thấp nhất.

Người muốn tìm hiểu kỹ có thể đọc các công bố của cơ quan quản lý vịnh Venice và tổ hợp thi công, các nghiên cứu về thuỷ triều Adriatic, hoặc theo dõi dịch vụ dự báo triều của thành phố, nơi đăng mực nước và lịch nâng cửa. Đứng ở bờ Lido nhìn ra cửa biển, khó tin rằng dưới làn nước ấy là cả một bức tường đang nằm chờ.