Nhà trú bão ở Bangladesh là những toà nhà bê tông kiên cố dựng trên cột, tầng dưới để trống cho nước dâng chảy qua, tầng trên cao hơn mức nước dâng lớn nhất từng biết, đủ chỗ cho hàng trăm đến vài nghìn người. Ngày thường chúng là trường tiểu học hay nhà sinh hoạt cộng đồng; khi có bão, cả xóm chạy vào. Cùng với mạng lưới báo tin và các gò đất cao cho gia súc, chúng góp phần đưa số người chết vì bão ở Bangladesh từ hàng trăm nghìn năm 1970 xuống còn vài chục người trong những cơn bão mạnh gần đây.
Vì sao bờ biển Bangladesh chết chóc đến vậy
Bangladesh nằm ở cuối vịnh Bengal, nơi châu thổ sông Hằng, Brahmaputra và Meghna đổ ra biển. Ba yếu tố cộng lại thành một cái bẫy:
- Vịnh hình phễu: bão từ vịnh Bengal đi lên phía bắc, nước bị dồn vào phần cuối hẹp dần của vịnh, nước dâng có thể cao nhiều mét.
- Đất cực thấp: phần lớn vùng ven biển và các đảo phù sa chỉ cao hơn mặt biển một hai mét, không có đồi để chạy.
- Dân cư dày đặc: hàng chục triệu người sống ở vùng ven biển, nhiều người trên các đảo bãi bồi mới nổi.
Hệ quả là những con số khủng khiếp trong lịch sử: cơn bão Bhola tháng 11/1970 làm chết ước tính 300.000 đến 500.000 người, phần lớn vì nước dâng. Cơn bão tháng 4/1991 đổ bộ vùng Chittagong làm khoảng 138.000 người chết. Phần lớn nạn nhân không có chỗ cao nào để đến, kể cả khi đã nghe cảnh báo.
Thiết kế một nhà trú bão
Nhà trú bão kiểu đầu tiên xuất hiện từ thập niên 1960–1970, ít và nhỏ. Sau năm 1991, chính phủ cùng các tổ chức quốc tế xây hàng loạt theo mẫu "nhà trú bão đa năng". Một nhà điển hình có những đặc điểm sau:
| Bộ phận | Cách làm | Lý do |
|---|---|---|
| Tầng trệt | Để trống, chỉ có cột bê tông cốt thép | Nước dâng và sóng chảy qua, không đẩy sập nhà |
| Sàn trú | Đặt cao hơn mức nước dâng lớn nhất từng ghi nhận ở vùng đó | Người trú không bị nước chạm tới |
| Kết cấu | Khung bê tông, mái bằng, ít cửa kính, góc tròn hoặc mặt hẹp đón gió | Chịu gió bão rất mạnh, giảm mảnh vỡ bay |
| Lối lên | Đường dốc thoai thoải bên cạnh cầu thang | Người già, người khuyết tật, phụ nữ mang thai lên được |
| Phòng riêng | Khu và nhà vệ sinh riêng cho phụ nữ | Để phụ nữ chịu đến trú |
| Nước và điện | Giếng khoan, bể nước mưa, đèn năng lượng mặt trời | Trú được nhiều ngày khi bị cô lập |
| Chỗ cho gia súc | Sân cao hoặc gò đất cạnh nhà trú | Người dân không bỏ trâu bò ở lại |
Một chi tiết hay bị bỏ qua là khoảng cách. Người dân phải đi bộ tới được trong thời gian ngắn, giữa mưa gió và đường ngập. Các chương trình xây dựng cố gắng đặt nhà trú sao cho đa số hộ chỉ phải đi vài km, nhưng ở nhiều vùng đảo vẫn chưa đủ.
Gò đất cho người và trâu bò
Bên cạnh nhà bê tông, Bangladesh dùng một giải pháp rẻ và rất cũ: gò đất đắp cao, tiếng địa phương gọi là killa. Gò đủ rộng để trâu bò, dê và cả người đứng khi nước dâng. Lý do rất thực tế: với nông dân ven biển, con trâu con bò là gần như toàn bộ tài sản. Nhiều người đã từ chối vào nhà trú vì không nỡ bỏ đàn gia súc, và chết cùng chúng. Có gò cho gia súc ngay cạnh nhà trú, họ yên tâm đi. Chương trình đắp và tôn tạo gò được thực hiện lại quy mô lớn trong những năm gần đây.
Nhà trú chỉ hiệu quả khi đi cùng cảnh báo
Toà nhà không tự cứu người. Nó cần người đến đúng lúc. Ở Bangladesh, mạng lưới tình nguyện viên của Chương trình chuẩn bị ứng phó bão xoáy (CPP), lập năm 1972, đi từng xóm báo tin bằng loa, cờ hiệu và đưa người đến nhà trú. Hệ thống tín hiệu bão bằng số cấp độ được phát trên đài và qua tình nguyện viên. Nhà trú và mạng lưới báo tin là hai nửa của cùng một hệ thống.
| Cơn bão | Năm | Số người chết ước tính |
|---|---|---|
| Bhola | 1970 | 300.000–500.000 |
| Bão Chittagong | 1991 | khoảng 138.000 |
| Sidr | 2007 | khoảng 3.400 |
| Aila | 2009 | khoảng 190 |
| Amphan | 2020 | khoảng 26 ở Bangladesh |
Sidr năm 2007 là cơn bão rất mạnh, sức gió tương đương cơn bão năm 1991, nhưng số người chết thấp hơn khoảng 40 lần. Năm 2020, trước bão Amphan, Bangladesh sơ tán khoảng 2,4 triệu người, đồng thời dùng thêm hàng nghìn trường học làm nơi trú để giãn cách vì dịch bệnh. Các con số này không chỉ nhờ nhà trú, mà còn nhờ dự báo tốt hơn, đường sá, điện thoại di động; nhưng nhà trú là chỗ để người dân thực sự có nơi mà đi.
Những vấn đề còn tồn tại
Phụ nữ ngại đến nhà trú
Nghiên cứu sau cơn bão năm 1991 cho thấy tỉ lệ tử vong ở phụ nữ cao hơn nam giới nhiều lần. Lý do gồm: phụ nữ chờ chồng về mới đi, ngại chen chúc với người lạ, không có chỗ riêng tư, quần áo vướng víu khi chạy, ít được nghe cảnh báo trực tiếp. Từ đó, thiết kế mới bắt buộc có khu riêng cho phụ nữ, CPP tuyển thêm nhiều nữ tình nguyện viên để đi báo tin trực tiếp cho phụ nữ.
Bảo trì
Nhiều nhà trú xây từ thập niên 1990 đã xuống cấp: cửa hỏng, nhà vệ sinh không dùng được, giếng hỏng. Khi nhà là trường học, ban quản lý trường chăm sóc tốt hơn; nhà không có người quản lý thường bị bỏ mặc. Kinh nghiệm chung là công trình đa năng, dùng hằng ngày, mới được giữ gìn.
Đê bao và ngập úng
Từ thập niên 1960, Bangladesh đắp hệ thống đê bao bảo vệ hơn một trăm vùng đất thấp ven biển (polder) khỏi triều mặn. Đê giúp nông nghiệp, nhưng không được thiết kế cho nước dâng do bão lớn, và ở một số vùng làm sông bị bồi lấp, trong đê ngập úng kéo dài. Bài học ở đây: một công trình giải quyết vấn đề này có thể đẻ ra vấn đề khác nếu không tính cả dòng phù sa.
Điều Việt Nam có thể học
Việt Nam có nhiều điểm giống Bangladesh: bờ biển dài, đồng bằng thấp, bão và nước dâng hằng năm. Mô hình nhà tránh trú cộng đồng, trường học kiên cố làm điểm sơ tán đã được áp dụng ở nhiều tỉnh miền Trung. Kinh nghiệm Bangladesh nhắc vài chi tiết dễ bị bỏ quên:
- Đặt sàn trú theo mức nước dâng lớn nhất từng biết tại chỗ, không theo mức trung bình.
- Có chỗ riêng cho phụ nữ, trẻ nhỏ, người già, và lối lên cho xe lăn.
- Tính chỗ cho vật nuôi, nếu không người dân sẽ ở lại.
- Dùng nhà hằng ngày để có người bảo trì.
- Gắn nhà trú với danh sách hộ và người đi báo tin cụ thể, để ai cũng biết mình đến nhà nào.
Muốn tìm hiểu sâu hơn, có thể đọc các báo cáo của Bộ Quản lý Thiên tai và Cứu trợ Bangladesh, các đánh giá sau bão Sidr của Ngân hàng Thế giới, hoặc tài liệu của Hội Trăng lưỡi liềm đỏ Bangladesh về CPP.
Câu hỏi thường gặp
Nhà trú bão ở Bangladesh trông như thế nào?
Đó là toà nhà bê tông nhiều tầng dựng trên cột, tầng trệt để trống cho nước dâng chảy qua, sàn trú đặt cao hơn mức nước dâng lớn nhất từng biết. Nhà có đường dốc, khu riêng cho phụ nữ, giếng nước và thường dùng làm trường học ngày thường.
Bangladesh giảm số người chết vì bão bằng cách nào?
Bằng kết hợp nhà trú bão kiên cố, gò đất cho gia súc, mạng lưới tình nguyện viên báo tin của chương trình CPP và dự báo tốt hơn. Số người chết giảm từ hàng trăm nghìn năm 1970 xuống còn khoảng vài chục người trong bão Amphan năm 2020.
Killa ở Bangladesh là gì?
Killa là gò đất đắp cao ở vùng ven biển, đủ rộng cho trâu bò, dê và người đứng khi nước dâng do bão. Gò giúp nông dân yên tâm đi trú bão mà không phải bỏ lại đàn gia súc, vốn là tài sản lớn nhất của họ.
Vì sao phụ nữ chết nhiều hơn trong bão ở Bangladesh?
Sau bão năm 1991, nghiên cứu cho thấy phụ nữ chết nhiều hơn vì ít nhận được cảnh báo trực tiếp, chờ người nhà, ngại chỗ đông người lạ và thiếu chỗ riêng tư ở nhà trú. Thiết kế mới vì thế có khu riêng cho phụ nữ và tuyển thêm nữ tình nguyện viên.
Bão Bhola năm 1970 làm chết bao nhiêu người?
Ước tính dao động từ 300.000 đến 500.000 người, phần lớn chết vì nước dâng tràn qua các đảo và bãi bồi thấp. Đây được coi là một trong những cơn bão chết chóc nhất từng được ghi nhận.
