Nhật Bản có hệ thống đê chắn sóng thần dày đặc nhất thế giới, nhưng trận sóng thần ngày 11/3/2011 cho thấy đê chỉ chặn được sóng nằm trong mức thiết kế. Ba nơi ở vùng Tōhoku kể rõ bài học: bức tường 10 m ở Taro bị sóng vượt qua, cửa chắn 15,5 m ở Fudai giữ được làng, còn đê chắn sóng sâu nhất thế giới ở Kamaishi bị phá vỡ nhưng vẫn làm sóng thấp đi và đến chậm hơn vài phút. Từ đó Nhật Bản đổi triết lý: công trình chặn sóng thường gặp, còn sóng cực đoan thì sơ tán là chính.
Bờ biển Sanriku và lịch sử sóng thần
Bờ biển Sanriku thuộc các tỉnh Iwate, Miyagi là dạng bờ ria, nhiều vịnh hẹp hình chữ V ăn sâu vào núi. Hình dạng này khiến sóng thần dồn lại, càng vào trong vịnh càng cao. Vùng này đã chịu nhiều trận lớn trong thời cận đại:
- 1896 (sóng thần Meiji Sanriku): khoảng 22.000 người chết, nhiều làng gần như bị xoá sổ.
- 1933 (sóng thần Shōwa Sanriku): khoảng 3.000 người chết và mất tích.
- 1960: sóng thần từ trận động đất lớn ở Chile vượt Thái Bình Dương sang, gây thiệt hại ở Sanriku dù không có rung lắc tại chỗ.
- 2011: động đất độ lớn 9,0 ngoài khơi Tōhoku, sóng thần ở một số nơi dâng vượt 30–40 m khi tràn lên sườn đồi; tổng số người chết và mất tích khoảng 18.000–19.000.
Sau mỗi trận, câu hỏi lặp lại: nên dời làng lên cao, hay xây tường chắn để ở lại gần biển kiếm sống? Ba địa phương dưới đây chọn những câu trả lời khác nhau.
Taro: "Vạn Lý Trường Thành" 10 m
Taro, nay thuộc thành phố Miyako (tỉnh Iwate), là làng chài từng mất phần lớn dân số trong trận 1896 và lại chịu thiệt hại nặng năm 1933. Sau năm 1933, làng bắt đầu xây một bức tường bê tông chắn sóng thần. Công trình làm nhiều đợt, kéo dài hàng chục năm, cuối cùng thành hai lớp tường xếp hình chữ X, cao khoảng 10 m so với mực nước biển, tổng chiều dài khoảng 2,4 km. Người ta gọi nó là "Vạn Lý Trường Thành" của Taro, và giới chuyên môn nhiều nước từng đến tham quan.
Năm 1960, sóng thần Chile đến Taro mà làng không bị thiệt hại đáng kể — một thành công làm tăng niềm tin vào bức tường. Năm 2011, sóng cao hơn hẳn mức thiết kế tràn qua, một đoạn tường lớp ngoài bị phá sập hàng trăm mét. Làng mất gần 200 người chết và mất tích. Nhiều phân tích sau đó nêu một điều đáng suy nghĩ: một số người dân chậm sơ tán vì tin bức tường đủ cao. Tường không sai; sai là kỳ vọng rằng tường che được mọi con sóng.
Fudai: 15,5 m và một ông xã trưởng cứng đầu
Làng Fudai ở phía bắc tỉnh Iwate chọn một mức cao khác thường. Xã trưởng Wamura Kōtoku, người lãnh đạo làng suốt nhiều nhiệm kỳ, nhớ lời kể rằng sóng năm 1896 ở đây cao khoảng 15 m. Ông kiên quyết đòi đê và cửa chắn phải cao 15,5 m, dù nhiều người cho là phí tiền và tỉnh muốn làm thấp hơn. Đê biển Ōta hoàn thành năm 1967; cửa chắn lũ trên cửa sông Fudai, dài khoảng 200 m, hoàn thành năm 1984.
Năm 2011, sóng đập vào cửa chắn, một phần nước vượt qua đỉnh nhưng khu dân cư phía sau gần như nguyên vẹn. Fudai được báo chí gọi là làng may mắn hiếm hoi của bờ biển Iwate: chỉ có một người mất tích, là người ra cảng kiểm tra thuyền. Bài học ở đây không phải "cứ xây cao là xong", mà là chọn mức thiết kế dựa trên trận lớn nhất từng biết ở chính nơi đó, không phải mức trung bình.
Kamaishi: đê chắn sóng sâu nhất thế giới
Ở cửa vịnh Kamaishi, Nhật Bản xây một đê chắn sóng ngoài khơi trong khoảng 30 năm, hoàn thành năm 2009. Móng đê đặt ở độ sâu tới khoảng 63 m, được Sách Kỷ lục Guinness ghi nhận là đê chắn sóng sâu nhất thế giới. Tổng chiều dài khoảng gần 2 km, chi phí khoảng 120 tỉ yên. Đê không bịt kín vịnh mà chừa lối cho tàu; mục đích là thu hẹp cửa vịnh để sóng thần vào ít hơn.
Năm 2011, phần lớn đê bị sóng đánh vỡ, các khối bê tông khổng lồ bị lật. Nhìn ảnh, nhiều người cho rằng công trình vô dụng. Nhưng phân tích của Viện Nghiên cứu Cảng và Sân bay Nhật Bản cho thấy đê đã làm sóng trong cảng thấp đi khoảng 40% và trì hoãn thời điểm nước vượt tường chắn ven bờ khoảng 6 phút. Vài phút ấy có ý nghĩa với người đang chạy lên cao. Kamaishi vẫn mất hơn 1.000 người, và đê được xây lại, hoàn thành năm 2018.
So sánh ba công trình
| Nơi | Loại công trình | Độ cao/độ sâu | Kết quả năm 2011 |
|---|---|---|---|
| Taro | Tường biển hai lớp | Cao khoảng 10 m | Bị sóng vượt, một đoạn sập; gần 200 người chết và mất tích |
| Fudai | Đê biển và cửa chắn cửa sông | Cao 15,5 m | Giữ được khu dân cư; một người mất tích |
| Kamaishi | Đê chắn sóng ngoài khơi | Móng sâu khoảng 63 m | Bị vỡ phần lớn; giảm chiều cao sóng khoảng 40%, chậm khoảng 6 phút |
Sau 2011: hai cấp sóng thần và đê mới gây tranh cãi
Hội đồng Phòng chống Thiên tai Trung ương Nhật Bản đưa ra cách phân hai cấp sóng thần:
- Cấp 1 (L1): trận có chu kỳ lặp lại khoảng vài chục đến hơn trăm năm. Đê biển phải chặn được, bảo vệ nhà cửa và sản xuất.
- Cấp 2 (L2): trận lớn nhất có thể, chu kỳ hàng trăm đến cả nghìn năm như năm 2011. Không xây nổi đê nào chặn hết; mục tiêu là cứu người bằng sơ tán, kết hợp nhiều lớp phòng thủ để giảm thiệt hại.
Theo hướng đó, ba tỉnh Iwate, Miyagi, Fukushima xây mới và nâng cấp khoảng 400 km đê biển, nhiều đoạn cao trên 10 m, tổng chi phí được báo chí Nhật ước khoảng một nghìn tỉ yên. Cùng lúc, nhiều khu dân cư được dời lên đồi hoặc đắp nền cao; ở Rikuzentakata, cả khu trung tâm được nâng nền thêm khoảng 10 m bằng đất lấy từ núi.
Đê mới gây tranh cãi ngay tại địa phương. Ngư dân và người làm du lịch phàn nàn đê che mất biển, không nhìn thấy nước để đoán thời tiết hay sóng; bãi cát và hệ sinh thái bờ bị mất; một số nơi dân đã dời lên cao nên đê bảo vệ chủ yếu là ruộng và nhà kho. Có nơi cộng đồng thương lượng được hạ độ cao hoặc lùi tuyến đê. Các nhà nghiên cứu còn lo đê cao tạo cảm giác an toàn giả như từng xảy ra ở Taro.
Nhiều lớp phòng thủ: không đặt cược vào một bức tường
Năm 2011 cũng cho thấy giá trị của những lớp phòng thủ không được thiết kế để chắn sóng thần. Ở đồng bằng Sendai, nền đắp cao của tuyến đường cao tốc Sendai-Tōbu chặn được dòng nước tràn vào sâu và thành chỗ cho hàng trăm người leo lên trú. Từ đó, quy hoạch mới ở nhiều nơi tính đường đắp, nền đường sắt, rừng phòng hộ ven biển như các lớp thứ hai, thứ ba sau đê.
Lớp cuối cùng vẫn là con người: tháp và toà nhà sơ tán, biển chỉ đường lên cao, diễn tập thường xuyên, và lời dạy cũ ở Sanriku gọi là tsunami tendenko — khi động đất mạnh, mỗi người tự chạy ngay lên cao, đừng quay lại tìm nhau. Đây là phần không tốn bê tông mà cứu được nhiều người nhất.
Bài học cho bờ biển Việt Nam
Việt Nam ít nguy cơ sóng thần hơn Nhật Bản, nhưng bài học áp dụng được cho cả nước dâng do bão ở miền Trung: chọn mức thiết kế theo trận lớn nhất đã biết ở địa phương; không để đê làm người dân lơ là sơ tán; giữ rừng ven biển, cồn cát làm lớp đệm; và biết rằng một công trình bị phá vỡ vẫn có thể đã cứu người. Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc các báo cáo về trận 2011 của Cơ quan Khí tượng Nhật Bản và Hội đồng Phòng chống Thiên tai Trung ương, hoặc tìm đến Bảo tàng Tưởng niệm Sóng thần Iwate ở Rikuzentakata, nơi trưng bày cách các công trình đã chịu đựng sóng.
Câu hỏi thường gặp
Đê chắn sóng thần ở Nhật cao bao nhiêu?
Tuỳ nơi, phổ biến từ vài mét đến hơn 10 m. Tường ở Taro cao khoảng 10 m, đê và cửa chắn ở Fudai cao 15,5 m. Sau năm 2011, khoảng 400 km đê ở ba tỉnh Tōhoku được xây mới hoặc nâng cấp, nhiều đoạn trên 10 m.
Vì sao đê ở Taro không chặn được sóng thần 2011?
Sóng năm 2011 cao hơn hẳn mức thiết kế 10 m của bức tường, nên tràn qua và phá sập một đoạn lớp ngoài. Làng mất gần 200 người chết và mất tích; một số người được cho là chậm sơ tán vì tin tường đủ cao.
Làng Fudai thoát sóng thần nhờ đâu?
Fudai có đê biển và cửa chắn cửa sông cao 15,5 m, xây theo đòi hỏi của xã trưởng Wamura Kōtoku dựa trên độ cao sóng năm 1896. Năm 2011, khu dân cư phía sau gần như nguyên vẹn, chỉ một người mất tích ở cảng.
Đê chắn sóng Kamaishi có tác dụng không?
Đê bị vỡ phần lớn năm 2011, nhưng các phân tích cho thấy nó đã làm sóng trong cảng thấp đi khoảng 40% và làm nước tràn qua tường ven bờ chậm khoảng 6 phút. Đê đã được xây lại và hoàn thành năm 2018.
Sóng thần cấp L1 và L2 khác nhau thế nào?
L1 là sóng thần có chu kỳ vài chục đến hơn trăm năm, công trình phải chặn được. L2 là trận lớn nhất có thể, chu kỳ hàng trăm đến nghìn năm, không công trình nào chặn hết nên mục tiêu là sơ tán cứu người và giảm thiệt hại bằng nhiều lớp phòng thủ.
