Chốt chặn ngầm tràn mùa lũ: vì sao phải canh và vận hành thế nào

Chốt chặn ngầm tràn là điểm canh gác do xã, thôn bố trí tại những nơi đường bị nước chảy qua mặt khi mưa lũ (ngầm, tràn, cầu tràn, đoạn đường trũng) để không cho người và xe đi qua khi nước đang lên hoặc chảy xiết. Chốt thường gồm rào chắn, dây căng, biển cảnh báo, đèn ban đêm và người trực, do đội xung kích, công an xã, dân quân luân phiên đảm nhận. Đây là việc nhỏ nhưng cứu được nhiều người nhất trong mùa lũ, vì một phần lớn các vụ người bị lũ cuốn xảy ra khi cố vượt qua dòng nước trên đường.

Bài này giải thích ngầm tràn là gì, vì sao nguy hiểm hơn vẻ ngoài, chốt chặn được bố trí và vận hành ra sao, và cách mở rộng cùng nguyên tắc ấy cho các điểm nguy hiểm khác như đoạn đường dưới sườn đồi có nguy cơ sạt.

Ngầm tràn là gì, vì sao vùng núi có nhiều

Ngầm (hay đường tràn) là đoạn đường làm thấp sát lòng suối, mặt bê tông hoặc đá, cho phép nước chảy qua mặt đường vào mùa mưa thay vì phải làm cầu. Cầu tràn là cầu thấp có cống bên dưới, khi nước lớn thì nước tràn qua mặt cầu. Ở vùng núi, nơi suối nhiều mà kinh phí có hạn, ngầm và cầu tràn là lựa chọn phổ biến vì rẻ hơn cầu cao nhiều lần và ít bị lũ phá.

Ngày nắng, ngầm chỉ là một đoạn đường hơi trũng, nước ngập mắt cá chân hoặc khô hẳn. Nhưng chỉ sau vài giờ mưa lớn ở thượng nguồn, nước có thể lên rất nhanh và chảy mạnh qua mặt ngầm, kéo theo đá, cây. Đây là điểm mấu chốt: mưa có khi không ở chỗ mình mà ở đầu nguồn, nên người đứng ở ngầm thấy trời tạnh vẫn có thể bị lũ ập tới.

Vì sao dòng nước trên đường nguy hiểm hơn vẻ ngoài

• Lực đẩy của nước chảy: cơ quan khí tượng Mỹ (NWS) thường cảnh báo khoảng 15 cm nước chảy xiết có thể làm người lớn ngã, khoảng 30 cm có thể cuốn trôi nhiều loại ô tô nhỏ, khoảng 60 cm có thể cuốn cả xe lớn. Xe máy nhẹ hơn ô tô rất nhiều.
• Không nhìn thấy mặt đường: nước đục che hố khoét, mép ngầm, chỗ mặt bê tông đã bị cuốn mất. Người đi tưởng còn đường nhưng bước một bước là rơi xuống lòng suối sâu.
• Nước lên trong vài phút: khi lũ đầu nguồn về, mực nước có thể tăng nhanh đến mức người đang đi giữa ngầm không kịp quay lại.
• Tâm lý quen đường: người sống gần đó qua ngầm hằng ngày, đã từng vượt khi nước cao, nên dễ chủ quan. Đây là lý do chính khiến chốt chặn cần người trực, không chỉ biển báo.

Bố trí một chốt chặn

Chọn vị trí

Chốt đặt ở cả hai đầu ngầm, cách mép nước một khoảng đủ để xe dừng và quay đầu, trên chỗ đất cao không bị ngập khi nước lên thêm. Nếu đặt sát mép nước, chính người trực có thể gặp nguy khi lũ lên nhanh.

Trang bị tại chốt

• Rào chắn hoặc barie di động, dây căng ngang đường có treo vật phản quang.
• Biển cảnh báo nguy hiểm và cấm qua lại khi nước ngập.
• Cọc đo mực nước ở mép ngầm (vạch sơn theo chiều cao), giúp người trực và người dân nhìn thấy nước đang lên hay xuống.
• Đèn cảnh báo, đèn pin, áo phản quang cho ban đêm.
• Áo phao, phao tròn có dây ném để sẵn.
• Lều hoặc chỗ trú mưa cho người trực, điện thoại hoặc bộ đàm.

Người trực

Ít nhất hai người mỗi ca ở mỗi đầu, thay ca theo lịch, nhất là ban đêm. Danh sách trực có trong phương án của xã. Người trực được giao quyền rõ ràng: khi nước vượt mức quy định thì đóng chốt, không cho ai qua, kể cả người quen, kể cả người “chỉ đi một chút”.

Khi nào đóng, khi nào mở chốt

Mỗi ngầm nên có ngưỡng riêng, xác định từ kinh nghiệm địa phương và hướng dẫn của ngành giao thông. Nguyên tắc chung:

Việc kiểm tra mặt ngầm sau lũ rất quan trọng. Nước rút có thể để lại mặt đường bị xói rỗng bên dưới, nhìn ngoài còn nguyên nhưng không chịu nổi sức nặng của xe.

Mở rộng: các điểm nguy hiểm khác cần canh

Cùng nguyên tắc chốt chặn được áp dụng cho:

• Đoạn đường dưới sườn đồi có vết nứt, đã từng sạt: khi mưa lớn kéo dài, cấm hoặc hạn chế qua lại, nhất là ban đêm.
• Cầu treo, cầu tạm: khi nước lên sát mặt cầu hoặc có cây trôi va vào trụ, cấm qua.
• Đường ngập sâu ở đồng bằng: đánh dấu mép đường bằng cọc tre, cắm cờ hoặc vật phản quang để người đi không lạc xuống mương, ao.
• Bến đò ngang: dừng đò khi nước chảy xiết, phát áo phao bắt buộc cho người qua sông.

Mỗi điểm cần được liệt kê trong phương án ứng phó của xã, có người phụ trách, có ngưỡng rõ ràng.

Giữ chốt: chuyện con người

Khó nhất ở chốt chặn không phải dựng rào mà là giữ được người không qua. Người dân có lý do riêng: về nhà lo cho con, chở hàng cho kịp chợ, đưa người ốm đi viện. Người trực cần:

• Giải thích ngắn gọn, bình tĩnh: nước đang chảy mạnh, mặt đường không nhìn thấy, đã có người bị cuốn ở những chỗ như thế này.
• Chỉ ra lựa chọn: đường vòng nếu có, chỗ chờ an toàn gần đó, báo xã để có phương án hỗ trợ.
• Với ca cấp cứu: báo ngay ban chỉ huy xã và gọi 115, không tự ý cho người qua dòng nước. Lực lượng có phương tiện phù hợp sẽ tìm cách đưa người bệnh đi an toàn.
• Không đối đầu: nếu có người cố tình vượt, ghi nhận và báo ngay, không giằng co ở mép nước.

Sự đồng thuận của cộng đồng quan trọng hơn quyền hạn. Nơi nào thôn đã họp, thống nhất “nước qua ngầm là không ai đi” từ trước mùa mưa, nơi đó người trực đỡ vất vả hơn nhiều.

Góc nhìn hôm nay: nguyên tắc ai cũng nên thuộc

• Không lội, không chạy xe qua ngầm, tràn, đường ngập khi nước đang chảy, dù thấy người khác vừa qua được.
• Trời tạnh ở chỗ mình không có nghĩa là hết lũ; nước từ đầu nguồn vẫn đang về.
• Làm theo người trực chốt; họ đang giữ an toàn cho bạn.
• Thấy người bị nước cuốn, gọi to, ném phao hoặc vật nổi, đưa sào hoặc dây; không nhảy xuống nếu không có phương tiện và kỹ năng; gọi 112.
• Nếu xã chưa có chốt ở một điểm nguy hiểm, báo trưởng thôn để đưa vào phương án.