Vật tư, phương tiện tại chỗ là toàn bộ đồ dùng để ứng phó thiên tai mà một xã có sẵn hoặc biết chắc lấy được trong vài giờ: bao tải, cọc tre, đá hộc, rọ thép, vải lọc cho hộ đê; áo phao, phao tròn, thuyền, nhà bạt, máy phát cho sơ tán và cứu hộ. Nguồn gồm ba phần: kho của nhà nước, kho của xã và đồ trong dân được thống kê sẵn để huy động khi cần.
Đây là chữ thứ ba trong phương châm bốn tại chỗ. Bài này nói về cách một xã lập danh mục, chọn chỗ cất, kiểm kê và huy động vật tư; kỹ thuật dùng từng loại (như cách xếp bao cát) thuộc chuyên đề kỹ thuật ứng phó khẩn cấp.
Ba tầng nguồn vật tư
| Tầng | Ai quản lý | Thường có gì |
|---|---|---|
| Dự trữ quốc gia và cấp tỉnh | Cơ quan dự trữ nhà nước, cơ quan phòng chống thiên tai, chi cục thuỷ lợi | Phao cứu sinh, xuồng, nhà bạt, máy phát, máy lọc nước; vật tư dự trữ dọc tuyến đê như đá hộc, rọ thép, bao tải, vải lọc |
| Kho của xã | Ủy ban nhân dân xã, ban chỉ huy ứng phó thiên tai của xã | Áo phao, phao tròn, dây, đèn, loa, cuốc xẻng, bao tải, bạt, thuốc sơ cứu |
| Trong dân và doanh nghiệp | Chủ sở hữu, xã thống kê và có phương án huy động | Thuyền, ghe, xe tải, xe công nông, máy xúc, máy phát, tre, gỗ, bao tải; kho hàng, cửa hàng vật liệu xây dựng |
Vật tư dự trữ quốc gia chỉ được xuất cấp theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền, thường khi thiên tai lớn. Vì thế với xã, hai tầng dưới mới là thứ dùng được ngay trong đêm.
Vật tư dọc tuyến đê: cái nền của hộ đê
Ở các tỉnh có đê sông, đi dọc đê sẽ thấy những bãi đá hộc xếp gọn, những nhà kho nhỏ sát chân đê. Đó là vật tư dự trữ phòng chống lụt bão, đặt sẵn tại các điểm canh đê và trọng điểm xung yếu, để khi có sự cố như sạt mái, mạch đùn, sủi thì đưa ra xử lý ngay. Luật Đê điều quy định việc dự trữ vật tư này và cấm sử dụng vào mục đích khác.
Ngoài vật tư của nhà nước, truyền thống hộ đê còn dựa vào vật tư trong dân: tre, cây gỗ, rơm rạ, bao tải. Nhiều nơi vẫn duy trì việc các hộ ven đê đăng ký một số lượng tre, bao tải nhất định để khi có lệnh thì mang ra. Đây là cách rất cũ nhưng hiệu quả, vì tre mọc ngay trong vườn và người mang ra cũng chính là người hàn khẩu.
Lập danh mục vật tư theo rủi ro của xã
Không có danh mục chung phù hợp mọi nơi. Một cách làm hợp lý là bắt đầu từ thiên tai chính của xã:
- Xã có đê sông: ưu tiên vật tư hộ đê (bao tải, cọc tre, phên, vải lọc, đèn chiếu sáng ban đêm), dụng cụ đào đắp, áo phao cho người canh đê.
- Xã ven biển: ưu tiên phương tiện sơ tán, áo phao, dây chằng, bạt che, máy phát, đèn; liên lạc với tàu thuyền.
- Xã miền núi có nguy cơ lũ quét, sạt lở: cưa máy, xà beng, dây an toàn, cáng, đèn pha, bộ đàm hoặc phương tiện liên lạc khi mất sóng, lương thực dự trữ cho thôn dễ bị chia cắt.
- Xã vùng trũng đồng bằng sông Cửu Long: xuồng, ghe, phao, áo phao cho trẻ em, vật tư gia cố bờ bao.
Danh mục nên ghi cả số lượng cần có, số lượng hiện có và phần thiếu, để mỗi năm bổ sung dần thay vì mua tràn lan.
Chọn chỗ cất: ba câu hỏi phải trả lời
- Kho có bị ngập không? Kho đặt ở chỗ trũng là kho đầu tiên mất tác dụng. Tầng trên của trường học, trụ sở hoặc nhà văn hoá trên gò cao thường an toàn hơn.
- Kho có bị chia cắt khỏi nơi dùng không? Nếu giữa kho và thôn cần cứu có một ngầm tràn, lúc lũ về sẽ không qua được. Xã có địa bàn rộng nên chia nhỏ vật tư thành nhiều điểm, mỗi cụm thôn một điểm.
- Ai mở được kho lúc nửa đêm? Ít nhất hai người giữ chìa, ở gần kho, có tên và số điện thoại trong phương án.
Kiểm kê và bảo quản
Vật tư không dùng nhiều năm sẽ hỏng âm thầm. Một số điều cần biết khi kiểm kê trước mùa mưa bão:
- Áo phao: kiểm tra vải, dây khoá, phần xốp nổi. Áo phao để lâu ngoài nắng, ẩm mốc hay bị chuột cắn thì mất độ nổi, phải thay.
- Dây thừng: dây sợi tự nhiên dễ mục khi ẩm; dây tổng hợp bị giòn khi phơi nắng nhiều. Kéo thử từng đoạn.
- Bao tải: bao dứa để lâu dưới nắng bị giòn, rách khi đổ đất.
- Máy phát, máy bơm, cưa máy: phải chạy thử định kỳ, thay dầu, kiểm tra bugi; xăng để lâu có thể biến chất.
- Pin, đèn: sạc đầy, thay pin cũ; đèn sạc để lâu không dùng có thể chai pin.
- Thuốc sơ cứu: kiểm tra hạn dùng.
Mỗi kho nên có một sổ hoặc bảng kiểm kê ghi ngày kiểm, người kiểm, tình trạng, việc cần làm. Sau mỗi đợt dùng phải ghi lại số đã xuất, số còn, số hỏng để bổ sung.
Huy động phương tiện trong dân
Luật Phòng, chống thiên tai cho phép người có thẩm quyền huy động, trưng dụng phương tiện, vật tư của tổ chức, cá nhân trong tình huống khẩn cấp, và phải hoàn trả hoặc bồi hoàn theo quy định. Huy động trong lúc khẩn cấp sẽ trơn tru hơn nhiều nếu đã chuẩn bị từ trước:
- Thống kê: thôn nào có bao nhiêu thuyền, loại gì, chở được mấy người; xe tải, xe công nông, máy xúc của ai; cửa hàng vật liệu nào có sẵn bao tải, cát, đá.
- Thoả thuận trước: gặp chủ phương tiện, ghi tên, số điện thoại, thống nhất cách liên lạc, người lái đi kèm.
- Ghi nhận khi dùng: lập biên bản thời gian sử dụng, nhiên liệu, hư hỏng (nếu có) để thanh toán, bồi hoàn minh bạch.
- Bảo đảm an toàn cho người lái: phát áo phao, không bắt chạy thuyền nhỏ ra vùng nước xiết.
Doanh nghiệp trên địa bàn, như xưởng gỗ, công ty xây dựng, trang trại lớn, thường có máy móc và người lái rất hữu ích. Đưa họ vào phương án từ trước mùa mưa bão là một trong những việc hiệu quả nhất mà xã có thể làm với chi phí gần như bằng không.
Những chỗ hay hỏng
- Mua áo phao người lớn mà quên áo phao trẻ em.
- Có máy phát nhưng không có nhiên liệu dự trữ, hoặc không ai biết khởi động.
- Vật tư bị mượn dùng việc khác trong năm (bạt che đám cưới, máy phát cho lễ hội) rồi không trả đủ.
- Danh sách phương tiện trong dân để từ năm trước, chủ thuyền đã bán thuyền.
- Toàn bộ vật tư dồn một kho ở trung tâm xã, các thôn xa không có gì.
Góc nhìn hôm nay: mỗi nhà là một phần của kho
Vật tư tại chỗ không chỉ nằm trong kho của xã. Người dân góp phần bằng cách:
- Đăng ký thuyền, xe, máy phát của gia đình với thôn nếu sẵn sàng hỗ trợ khi có thiên tai.
- Giữ áo phao, đèn pin, dây thừng ở nhà nếu sống ở vùng hay ngập.
- Báo cho thôn khi thấy vật tư dự trữ ven đê bị lấy đi hoặc hư hỏng.
- Không tự ý dùng thuyền nhỏ ra vùng nước chảy xiết để cứu người; báo cho đội xung kích hoặc gọi 112.
Câu hỏi thường gặp
Vật tư phòng chống thiên tai tại chỗ gồm những gì?
Gồm vật tư hộ đê như bao tải, cọc tre, đá hộc, rọ thép, vải lọc; đồ cứu hộ như áo phao, phao tròn, dây, thuyền; đồ sơ tán như bạt, nhà bạt, máy phát, đèn; dụng cụ đào đắp và thuốc sơ cứu. Danh mục cụ thể tuỳ loại thiên tai của từng xã.
Đá hộc xếp dọc đê để làm gì?
Đó là vật tư dự trữ phòng chống lụt bão, đặt sẵn tại các trọng điểm để xử lý ngay khi đê có sự cố như sạt mái, xói chân. Luật Đê điều cấm sử dụng vật tư này vào mục đích khác.
Chính quyền có được trưng dụng thuyền, xe của dân khi có thiên tai không?
Có. Luật Phòng, chống thiên tai cho phép huy động, trưng dụng phương tiện, vật tư của tổ chức, cá nhân trong tình huống khẩn cấp. Người có tài sản bị trưng dụng được hoàn trả hoặc bồi hoàn theo quy định.
Kho vật tư phòng chống thiên tai nên đặt ở đâu?
Ở nơi cao không bị ngập, không bị chia cắt khỏi khu dân cư cần dùng, có người giữ chìa khoá ở gần. Xã có địa bàn rộng nên chia vật tư thành nhiều điểm nhỏ theo cụm thôn.
Bao lâu nên kiểm tra vật tư phòng chống thiên tai một lần?
Ít nhất mỗi năm một lần trước mùa mưa bão, và sau mỗi đợt sử dụng. Máy móc như máy phát, máy bơm nên chạy thử định kỳ trong năm để bảo đảm khởi động được khi cần.
