Trường học an toàn trước thiên tai là trường được đặt ở chỗ ít rủi ro, xây đủ chắc để không đổ trong bão, lũ, động đất, có đồ đạc và mái che được neo giữ, có kế hoạch đưa học sinh đến nơi an toàn và trao lại cho gia đình, và dạy học sinh hiểu rủi ro quanh mình. Khung an toàn trường học toàn diện mà nhiều nước áp dụng gom tất cả vào ba trụ cột: công trình an toàn, quản lý rủi ro trong trường, và giáo dục giảm nhẹ rủi ro.
Vì sao trường học cần chuẩn cao hơn nhà ở
Trường học tập trung hàng trăm, có khi hàng nghìn trẻ em trong một vài toà nhà, vào những giờ cố định mỗi ngày. Trẻ nhỏ chưa tự đánh giá được nguy hiểm, cần người lớn dẫn dắt. Một ngôi trường đổ trong giờ học là thảm hoạ của cả một thế hệ ở địa phương đó.
Lịch sử đã cho thấy điều này nhiều lần. Trong trận động đất Tứ Xuyên năm 2008 ở Trung Quốc, nhiều trường học sập trong khi các toà nhà xung quanh còn đứng, hàng nghìn học sinh thiệt mạng. Năm 2002, ở làng San Giuliano di Puglia (Ý), một trận động đất vừa phải làm sập ngôi trường vừa được xây thêm tầng, hơn hai mươi em học sinh tử nạn. Cả hai đều dẫn tới việc rà soát lại cách xây và kiểm tra trường học trên toàn quốc.
Lý do thứ hai: sau thiên tai, trường học thường được dùng làm nơi tránh trú, điểm phát hàng cứu trợ. Trường đổ thì cộng đồng mất cả nơi học lẫn nơi trú. Vì vậy quy chuẩn ở hầu hết các nước xếp trường học vào nhóm công trình có tầm quan trọng cao hơn nhà ở thông thường, phải tính với tải trọng lớn hơn.
Khung an toàn trường học toàn diện
Khung này do Liên minh toàn cầu về giảm nhẹ rủi ro thiên tai và khả năng chống chịu trong ngành giáo dục (GADRRRES) xây dựng, được cập nhật năm 2022 cho giai đoạn 2022–2030, và được nhiều tổ chức quốc tế, bộ giáo dục các nước dùng làm chuẩn. Ba trụ cột:
| Trụ cột | Nội dung chính | Ví dụ việc làm |
|---|---|---|
| Cơ sở vật chất an toàn | Chọn địa điểm, thiết kế, thi công, bảo trì để trường chịu được thiên tai của vùng | Không xây trường ở bãi bồi ven sông, chân taluy; giằng mái; gia cố trường cũ |
| Quản lý rủi ro trong trường | Kế hoạch, ban chỉ đạo, diễn tập, phương án duy trì việc học | Diễn tập sơ tán hằng năm; danh sách người đón trẻ; kế hoạch học bù |
| Giáo dục giảm nhẹ rủi ro | Đưa hiểu biết về thiên tai, biến đổi khí hậu vào bài học | Học sinh vẽ bản đồ rủi ro quanh trường; tìm hiểu tín hiệu cảnh báo |
Bài này tập trung vào phần công trình, kèm những việc quản lý gắn trực tiếp với ngôi nhà trường.
Chọn chỗ đặt trường
Không thiết kế nào bù được một vị trí sai. Trường học nên tránh:
- Bãi bồi, lòng sông cũ, vùng trũng thường ngập sâu.
- Chân taluy cao, cửa khe suối, vùng có dấu hiệu sạt lở hoặc trong đường đi của lũ quét.
- Mép bờ biển, bờ sông đang xói lở.
- Sát cạnh đường dây điện cao thế, kho hoá chất, trạm xăng dầu.
Ở vùng núi, các điểm trường lẻ thường được dựng ở chỗ có mặt bằng, mà mặt bằng ở vùng núi nhiều khi là bãi ven suối hoặc chỗ đất san lấp chân đồi. Rà soát lại vị trí điểm trường theo bản đồ nguy cơ sạt lở, lũ quét là việc nhiều địa phương đã và đang làm.
Công trình: những gì làm trường đứng vững
Kết cấu
- Mặt bằng gọn, các khối nhà dài có khe tách, tường và cột phân bố đều.
- Tránh dãy cột bị tường lửng dưới cửa sổ kẹp lại thành cột ngắn, lỗi kinh điển của dãy phòng học có cửa sổ cao chạy dài.
- Không xây thêm tầng lên dãy nhà cũ khi chưa có kỹ sư kiểm tra móng và khung.
- Mái neo chắc vào khung, mái hiên hành lang ngắn và liên kết tốt; ở vùng bão, mái hiên hành lang là phần hay bay đầu tiên.
Vùng lũ
- Nền phòng học cao hơn mức ngập lịch sử, hoặc ít nhất có tầng trên khô ráo để cất thiết bị, sách vở và làm nơi tạm trú.
- Tủ điện, máy chiếu, máy tính đặt cao; tầng trệt dùng vật liệu chịu nước.
- Có đường lên tầng trên rộng rãi, không khoá.
Những thứ không phải kết cấu
Rất nhiều học sinh bị thương không phải do nhà đổ mà do những thứ bên trong và quanh nhà:
- Tủ sách, tủ hồ sơ, giá thí nghiệm cao phải bắt vít vào tường.
- Quạt trần, đèn, máy chiếu treo chắc, kiểm tra định kỳ.
- Kính cửa sổ, đặc biệt ở hành lang đông người, nên dùng kính an toàn hoặc dán phim.
- Tường rào, cổng, bồn hoa xây cao dọc lối ra cần giằng hoặc hạ thấp.
- Cây xanh sân trường cần được cắt tỉa trước mùa bão, cây sâu mục rỗng thân phải xử lý; cây đổ trong sân trường đã gây tai nạn đau lòng nhiều lần.
Lối thoát và nơi tập trung
Mỗi phòng học nên có hai cửa nếu có thể, cửa mở ra phía ngoài. Hành lang và cầu thang đủ rộng, không chất bàn ghế hỏng. Dãy nhà nhiều tầng có ít nhất hai cầu thang ở hai đầu. Sân trường hoặc một khu đất trống gần đó được chọn làm nơi tập trung, xa nhà cao, cây lớn và đường dây điện.
Lối thoát tốt mà không được dùng thử thì không ai nhớ. Diễn tập sơ tán ít nhất mỗi năm học, mỗi lần một tình huống khác: khi đất rung, khi có lệnh sơ tán do lũ, khi cháy. Sau diễn tập, giáo viên ghi lại chỗ ùn tắc, cửa bị khoá, lối đi bị chắn để sửa.
Trao trẻ lại cho gia đình
Một trong những phần dễ rối nhất khi có thiên tai là lúc phụ huynh đổ tới trường đón con. Trường an toàn có sẵn quy trình:
- Danh sách người được phép đón từng học sinh, cập nhật đầu năm.
- Một điểm giao nhận duy nhất, giáo viên ghi lại em nào đã được ai đón, lúc nào.
- Trẻ chưa có người đón thì ở lại với giáo viên tại nơi an toàn, không để các em tự về qua đường ngập hay đường có nguy cơ sạt lở.
- Kênh thông báo cho phụ huynh khi trường cho nghỉ học theo chỉ đạo của cơ quan chức năng trước bão lũ.
Góc nhìn hôm nay
Ở Việt Nam, hướng dẫn về phòng chống thiên tai trong trường học được ngành giáo dục ban hành và triển khai, nhiều chương trình hợp tác với các tổ chức quốc tế đã hỗ trợ xây trường an toàn, đánh giá rủi ro trường học ở các tỉnh hay chịu bão lũ. Ở nhiều xã ven biển miền Trung, trường học hai tầng kiên cố còn được quy hoạch làm nơi tránh trú cho người dân khi bão lớn.
Phụ huynh có thể góp phần bằng những câu hỏi đơn giản trong buổi họp đầu năm: trường đã diễn tập sơ tán chưa, danh sách người đón con mình đã cập nhật chưa, cây và mái hiên đã được kiểm tra trước mùa bão chưa. Việc thiết kế, gia cố công trình trường học phải do đơn vị có chuyên môn thực hiện theo quy chuẩn xây dựng hiện hành. Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc tài liệu Khung an toàn trường học toàn diện 2022–2030 trên trang của GADRRRES (bản tiếng Anh), hoặc hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo về phòng chống thiên tai trong trường học.
Câu hỏi thường gặp
Trường học an toàn trước thiên tai là gì?
Đó là trường được đặt ở vị trí ít rủi ro, xây đủ chắc để chịu được thiên tai của vùng, có đồ đạc được neo giữ, có kế hoạch sơ tán và trao trẻ cho gia đình, và dạy học sinh hiểu về rủi ro. Khung an toàn trường học toàn diện chia các nội dung này thành ba trụ cột.
Ba trụ cột của khung an toàn trường học toàn diện là gì?
Ba trụ cột gồm cơ sở vật chất an toàn, quản lý rủi ro thiên tai trong trường và giáo dục giảm nhẹ rủi ro, tăng khả năng chống chịu. Khung được cập nhật năm 2022 cho giai đoạn 2022–2030 và được nhiều nước dùng làm chuẩn.
Vì sao trường học phải xây chắc hơn nhà ở?
Trường học tập trung rất nhiều trẻ em trong giờ học và thường được dùng làm nơi tránh trú sau thiên tai. Vì vậy quy chuẩn ở nhiều nước xếp trường học vào nhóm công trình quan trọng hơn, phải tính với tải trọng lớn hơn để không đổ và còn dùng được sau thiên tai.
Trường nên diễn tập phòng chống thiên tai bao lâu một lần?
Nên diễn tập ít nhất mỗi năm học, thay đổi tình huống giữa động đất, lũ và cháy. Sau mỗi lần cần ghi lại chỗ ùn tắc, cửa bị khoá, lối đi bị chắn để sửa. Diễn tập giúp học sinh và giáo viên phản xạ đúng khi có sự cố thật.
Khi có bão lũ, phụ huynh đón con ở trường thế nào cho an toàn?
Phụ huynh nên theo dõi thông báo của trường và chính quyền, đến điểm giao nhận mà trường quy định và báo với giáo viên khi đón. Không nên đón con qua đường ngập sâu hay vùng có nguy cơ sạt lở; nếu đường nguy hiểm, để trẻ ở lại trường cùng giáo viên là an toàn hơn.
