Chống ngập khô là làm kín phần dưới của ngôi nhà để nước lũ không vào được; chống ngập ướt là chủ động cho nước vào tầng dưới để cân bằng áp lực, rồi làm tầng đó bằng vật liệu chịu nước và đưa mọi thứ quý lên cao. Chống ngập khô chỉ hợp với mức nước nông và thời gian ngập ngắn, thường dưới khoảng một mét; nước sâu hơn, ngập lâu hơn thì chống ngập ướt hoặc nâng nhà an toàn hơn, vì áp lực nước có thể đẩy đổ tường.
Bốn cách giữ ngôi nhà trước lũ
Kỹ sư phòng chống lũ thường xếp các giải pháp cho công trình theo bốn nhóm:
| Cách | Ý tưởng | Hợp khi |
|---|---|---|
| Nâng cao | Đưa sàn sinh hoạt lên trên mức ngập | Xây mới, hoặc nhà đủ chắc để nâng |
| Chống ngập khô | Làm kín, không cho nước vào | Nước nông, ngập vài giờ, không có dòng chảy mạnh |
| Chống ngập ướt | Cho nước vào có kiểm soát, tầng dưới chịu được nước | Ngập sâu hoặc ngập lâu, tầng dưới không dùng để ở |
| Chắn từ xa, di dời | Đê bao, tường chắn quanh khu đất; hoặc chuyển đi nơi khác | Cả khu dân cư; nơi ngập quá sâu, quá thường xuyên |
Bài này nói về hai cách ở giữa, những thứ có thể làm ngay trên ngôi nhà mình. Việc nâng nhà có bài riêng; việc kê đồ, chuẩn bị khi có tin lũ là chuyện của từng gia đình mỗi mùa mưa.
Áp lực nước: vì sao không thể chặn mãi
Nước đứng yên vẫn đè lên tường một lực tăng theo độ sâu. Ở độ sâu một mét, mỗi mét vuông tường chịu áp lực khoảng một tấn lực. Tính trên một dải tường rộng một mét, nước sâu một mét đẩy ngang với tổng lực khoảng nửa tấn; nước sâu hai mét thì tổng lực tăng lên khoảng hai tấn, gấp bốn lần, vì cả độ sâu lẫn diện tích chịu áp đều tăng.
Một cánh cửa đi rộng chín tấc, nước ngoài sâu một mét, phải chịu lực xô vào khoảng bốn trăm ki-lô-gam. Bức tường gạch mười phân của nhà dân không được xây để làm đê. Khi bên ngoài nước sâu mà bên trong khô, tường có thể phình, nứt và đổ ập vào trong, kéo theo cả dòng nước tràn vào với lực lớn hơn nhiều so với để nước dâng từ từ.
Áp lực còn đẩy từ dưới lên. Nước ngấm qua đất dưới nền nhà tạo lực đẩy nổi lên sàn tầng trệt, làm nứt nền, bung gạch, nhất là nhà có tầng hầm. Vì lý do đó, các hướng dẫn của Cơ quan Quản lý Khẩn cấp Liên bang Mỹ (FEMA) không khuyến khích chống ngập khô cho nhà ở khi nước sâu quá khoảng 0,9 mét.
Chống ngập khô: làm kín đúng cách
Nếu nhà nằm ở nơi chỉ ngập nông, nước lên nhanh rút nhanh như ngập do mưa lớn hay triều cường đô thị, chống ngập khô rất hiệu quả. Các thành phần chính:
Tấm chắn cửa
Tấm nhôm hoặc thép có gioăng cao su, lắp vào rãnh hai bên khung cửa khi có báo ngập. Tấm chắn tốt phải có khung neo chắc vào tường, gioăng kín ở cả đáy, và chiều cao không vượt quá mức tường chịu được. Ván gỗ chèn bao cát chỉ là giải pháp tạm, thường rò rỉ nhiều.
Chặn nước theo đường ống
Rất nhiều nhà ngập không phải vì nước tràn qua cửa mà vì nước trào ngược qua cống: khi cống ngoài đường đầy, nước theo ống thoát sàn, bồn cầu, hố ga trong nhà dâng lên. Cách phòng là lắp van một chiều (van chống trào ngược) trên đường ống thoát chính, để nước chỉ chảy ra mà không chảy vào. Van cần được kiểm tra, vệ sinh định kỳ vì rác có thể làm kẹt cánh van.
Làm kín tường và khe hở
Quét lớp chống thấm phía ngoài phần chân tường, bịt các lỗ xuyên tường của ống điều hoà, dây cáp bằng vật liệu trám chịu nước. Lỗ thông gió ở chân tường cũng cần có nắp đóng được.
Bơm và lối thoát
Nhà chống ngập khô vẫn rò rỉ một ít, cần một máy bơm chìm đặt ở hố thu thấp nhất. Quan trọng hơn: trong nhà phải có lối lên tầng trên hoặc lối thoát nếu nước vượt mức tấm chắn, không được biến tầng trệt thành cái hộp kín không lối ra.
Chống ngập ướt: để nước vào mà không hư
Ý tưởng ngược lại: chấp nhận nước vào tầng dưới, nhưng cho vào đều cả trong lẫn ngoài để áp lực hai phía tường bằng nhau. Khi đó tường không bị đẩy đổ, và việc còn lại là làm sao để nước rút xong chỉ cần rửa dọn, không phải đập đi làm lại.
- Lỗ thông lũ: các ô thoáng đặt sát chân tường, ở ít nhất hai mặt nhà, để nước tự chảy vào và chảy ra. Hướng dẫn của FEMA quy định tổng diện tích lỗ theo diện tích sàn kín và mép dưới lỗ không cao quá khoảng 30 xen-ti-mét so với mặt đất.
- Vật liệu chịu nước: tầng dưới lát gạch men, trát vữa xi măng, sơn chịu nước, cửa nhôm hoặc thép; tránh gỗ ép, thạch cao, giấy dán tường, sàn gỗ công nghiệp, vì chúng ngậm nước, phồng và mốc.
- Điện đặt cao: ổ cắm, công tắc, tủ điện, đồng hồ điện nằm trên mức ngập lịch sử. Mạch điện tầng dưới đi riêng, có cầu dao chống rò và có thể cắt riêng mà tầng trên vẫn có điện.
- Thiết bị lên cao: máy bơm nước, bình nóng lạnh, cục nóng điều hoà, máy giặt kê lên bệ hoặc đặt ở tầng trên.
- Tầng dưới không để ở: chỉ dùng để xe, kho, sân sinh hoạt ban ngày. Không ngủ ở tầng có thể ngập.
Nhà ống ở nhiều đô thị miền Trung, miền Tây đã tự làm theo kiểu này từ lâu: tầng trệt lát gạch, ổ điện cao ngang ngực, gác lửng hay tầng hai là nơi sinh hoạt chính khi mùa lũ tới. Khác biệt của thiết kế bài bản là tính trước, làm đồng bộ từ khi xây, thay vì vá dần sau mỗi trận ngập.
Tầng hầm và gara ngầm: nơi nguy hiểm nhất
Tầng hầm là chỗ nước tìm đến đầu tiên và rút ra cuối cùng. Năm 2022, mưa lớn ở Seoul làm ngập các căn hộ bán hầm khiến nhiều người thiệt mạng, sau đó thành phố tuyên bố hạn chế dùng nhà bán hầm để ở. Cũng năm ấy, khi bão Hinnamnor đổ bộ, nước tràn vào gara ngầm một chung cư ở Pohang khi cư dân xuống di chuyển xe, gây thương vong.
Các toà nhà có hầm xe nên có: gờ nâng ở đầu dốc xuống hầm, tấm chắn hoặc cửa chắn lũ ở lối vào, bơm thoát có nguồn điện dự phòng đặt cao, và quy định rõ không ai xuống hầm khi nước đang tràn vào, kể cả để cứu xe. Nước chảy xuống dốc hầm rất mạnh; khi nước dâng quá bánh xe, cửa xe và cửa thoát hiểm có thể không mở được.
Góc nhìn hôm nay: chọn cách nào cho nhà mình
Ba câu hỏi giúp chọn đúng hướng:
- Nước lên tới đâu? Tìm vết lũ cao nhất trên tường nhà, hỏi người già trong xóm, xem bản đồ ngập nếu địa phương có. Nông dưới nửa mét: chống ngập khô thường đủ. Sâu hơn một mét: nghĩ tới chống ngập ướt hoặc nâng nhà.
- Ngập bao lâu? Vài giờ thì làm kín được; vài ngày thì nước sẽ ngấm qua tường, làm kín không giữ được lâu.
- Nước đứng hay chảy? Nơi có dòng chảy, sóng do xe chạy hay sóng gió, lực tác động lớn hơn áp lực nước tĩnh nhiều; tấm chắn và tường kín dễ hỏng.
Các thay đổi đụng tới kết cấu như đổ thêm tường chắn, làm kín tầng hầm, cải tạo tầng trệt cần kỹ sư có chuyên môn tính toán theo quy chuẩn xây dựng hiện hành. Và dù nhà chống ngập tốt tới đâu, khi chính quyền ra lệnh sơ tán thì vẫn phải đi; khi cần cứu nạn, gọi 112.
Câu hỏi thường gặp
Chống ngập khô là gì?
Chống ngập khô là làm kín phần dưới của công trình để nước lũ không vào được, bằng tấm chắn cửa, van chống trào ngược, chống thấm chân tường. Cách này hợp với nước nông và ngập ngắn. Khi nước sâu, áp lực có thể làm đổ tường nên không nên cố chặn.
Chống ngập ướt là gì?
Chống ngập ướt là cho nước vào tầng dưới có kiểm soát qua các lỗ thông lũ, để áp lực trong và ngoài tường cân bằng. Tầng đó làm bằng vật liệu chịu nước, điện và thiết bị đặt cao. Nước rút chỉ cần rửa dọn thay vì sửa chữa lớn.
Vì sao nước trào lên từ bồn cầu, ống thoát sàn khi ngập?
Khi cống ngoài đường đầy nước, nước theo đường ống thoát ngược vào nhà và trào lên ở các điểm thấp nhất. Cách phòng là lắp van một chiều trên ống thoát chính để nước chỉ chảy ra. Van cần được vệ sinh định kỳ để không bị rác làm kẹt.
Bao cát chắn được nước sâu bao nhiêu?
Bao cát xếp trước cửa chỉ giữ được nước nông và thường vẫn rò rỉ. Khi nước sâu, áp lực lên bao cát và tường tăng rất nhanh. Với nhà thường xuyên ngập, tấm chắn cửa có gioăng và van chống trào ngược hiệu quả hơn nhiều.
Có nên xuống hầm cứu xe khi nước tràn vào không?
Không. Nước đổ xuống dốc hầm rất mạnh và dâng nhanh; khi nước cao, cửa xe và cửa thoát hiểm có thể không mở được. Đã có nhiều người thiệt mạng vì xuống hầm di chuyển xe khi bão lũ, nên hãy rời xa tầng hầm và gọi 112 nếu có người mắc kẹt.
