Trước khi có radio và điện thoại, tin báo bão đến với tàu thuyền qua những tín hiệu treo trên cột cao ở cảng: hình nón và hình trụ bằng vải căng khung ở Anh từ năm 1861, cờ đuôi nheo đỏ ở Mỹ, hệ thống tín hiệu bão đánh số ở Hồng Kông từ thế kỷ 19, có nơi kèm tiếng súng hiệu và đèn hiệu ban đêm. Người đi biển nhìn hình dạng và màu sắc trên cột là biết sắp có gió mạnh, gió từ hướng nào, có nên rời cảng hay không.
Câu chuyện các tín hiệu này ra đời cho thấy một điều vẫn đúng đến hôm nay: cảnh báo sớm chỉ cứu được người khi có ba thứ cùng lúc, là khoa học dự báo, đường truyền tin nhanh, và một ngôn ngữ chung mà người nhận hiểu ngay.
Bước ngoặt: điện báo và những tấm bản đồ thời tiết đầu tiên
Từ lâu người đi biển đã biết đọc trời: phong vũ biểu tụt nhanh, sóng lừng kéo đến từ xa, mây ti dày lên là dấu hiệu bão. Nhưng mỗi con tàu, mỗi cảng chỉ thấy được bầu trời của riêng mình. Muốn biết bão đang ở đâu và đi về đâu, cần số đo từ nhiều nơi cùng một lúc.
Điện báo, phát triển mạnh từ những năm 1840, giải quyết được điều đó. Lần đầu tiên, số đo khí áp, hướng gió từ hàng chục trạm có thể gom về một chỗ trong vài giờ, vẽ thành bản đồ "đồng bộ". Nhìn chuỗi bản đồ đó, các nhà khí tượng thấy được vùng áp thấp di chuyển, và từ đó dự báo được gió bão sẽ tới cảng nào.
Robert FitzRoy và những hình nón trên cột cảng Anh
Người đưa ý tưởng này vào đời sống là đô đốc Robert FitzRoy, từng là thuyền trưởng con tàu Beagle trong chuyến đi nổi tiếng có Charles Darwin. Năm 1854, ông đứng đầu một văn phòng khí tượng mới của Chính phủ Anh, tiền thân của Cơ quan Khí tượng Anh ngày nay.
Tháng 10 năm 1859, cơn bão mà người Anh gọi là bão Royal Charter, theo tên con tàu chở khách bị đánh chìm ngoài khơi xứ Wales, làm hàng trăm người chết cùng nhiều tàu khác dọc bờ biển. FitzRoy tin rằng nếu có hệ thống thu số liệu qua điện báo, cơn bão đó đã có thể được báo trước. Năm 1861, ông bắt đầu gửi cảnh báo bão bằng điện báo tới các cảng, và cũng từ năm đó các bản dự báo thời tiết của ông được đăng trên báo The Times. Chính FitzRoy là người dùng chữ "forecast" cho việc dự báo thời tiết.
Tại cảng, cảnh báo được thể hiện bằng các vật treo trên cột tín hiệu:
- Hình nón chĩa lên: dự báo gió mạnh bắt đầu từ phía bắc.
- Hình nón chĩa xuống: gió mạnh bắt đầu từ phía nam.
- Hình trụ treo kèm hình nón: dùng cho những trường hợp gió đặc biệt nguy hiểm, theo quy ước từng thời kỳ.
- Ban đêm, các hình được thay bằng đèn treo theo thế xếp tương ứng.
Không phải ai cũng hoan nghênh. Một số chủ tàu phàn nàn tàu phải nằm cảng vô ích khi bão không tới, và giới khoa học thời đó còn nghi ngờ độ chính xác. Sau khi FitzRoy mất năm 1865, các bản dự báo bị tạm dừng, nhưng cảnh báo bão cho cảng sớm được khôi phục vì chính người đi biển đòi lại. Câu chuyện "cảnh báo nhầm làm mất tiền" so với "không cảnh báo làm mất người" đã có từ những ngày đầu ấy.
Những cảnh báo bão nhiệt đới đầu tiên ở Cuba và Philippines
Ở vùng bão nhiệt đới, hai linh mục dòng Tên làm việc ở các đài quan sát là những người tiên phong:
- Benito Viñes ở Đài quan sát Belén, La Habana (Cuba), nghiên cứu kỹ mây, gió và sóng lừng trước bão, và năm 1875 đưa ra một trong những cảnh báo bão nhiệt đới đầu tiên dựa trên quan sát khoa học.
- Federico Faura ở Đài quan sát Manila (Philippines) phát cảnh báo bão năm 1879, giúp cảng Manila chuẩn bị trước một cơn bão mạnh. Đài quan sát Manila sau đó trở thành trung tâm theo dõi bão quan trọng của vùng Tây Thái Bình Dương.
Cả hai đều cho thấy giá trị của quan sát kiên trì: họ học cách đọc dấu hiệu của bão từ xa, nhiều giờ đến nhiều ngày trước khi gió mạnh tới, rồi biến hiểu biết đó thành thông báo cho cảng.
Hồng Kông và hệ thống tín hiệu bão đánh số
Đài thiên văn Hồng Kông thành lập năm 1883 và từ năm 1884 bắt đầu phát tín hiệu bão cho cảng. Ban đầu dùng các vật treo hình học trên cột tín hiệu, có thời kỳ kèm tiếng súng hiệu để báo cho thuyền bè. Qua nhiều lần cải tiến trong thế kỷ 20, hệ thống được chuẩn hoá thành các tín hiệu đánh số. Bộ tín hiệu dùng hiện nay gồm số 1, 3, 8, 9 và 10, theo mức gió tăng dần, trong đó tín hiệu số 8 được chia theo bốn hướng gió.
| Tín hiệu | Ý nghĩa khái quát |
|---|---|
| Số 1 | Có bão nhiệt đới trong vùng theo dõi, có thể ảnh hưởng |
| Số 3 | Gió mạnh đang hoặc sắp thổi ở cảng |
| Số 8 | Gió cấp bão (gale) hoặc mạnh hơn, chia theo bốn hướng |
| Số 9 | Gió đang mạnh lên đáng kể |
| Số 10 | Gió bão cuồng phong (hurricane force) |
Điều thú vị là các con số đến nay vẫn được dùng, dù gần như không còn ai nhìn cột tín hiệu ở cảng. Ở Hồng Kông, "tín hiệu số 8" đã trở thành ngôn ngữ đời thường: khi tín hiệu này được treo, trường học nghỉ, nhiều cơ quan cho nhân viên về nhà, giao thông công cộng thu hẹp. Một tín hiệu ra đời cho tàu thuyền đã trở thành công tắc điều khiển cả một thành phố.
Cờ báo bão ở bờ biển nước Mỹ
Ở Hoa Kỳ, cơ quan thời tiết dùng hệ thống cờ treo ở các trạm ven biển trong nhiều thập kỷ: cờ đuôi nheo đỏ cho tàu nhỏ, cờ đỏ có ô vuông đen ở giữa cho bão, hai lá cờ như vậy cho bão rất mạnh; ban đêm thay bằng tổ hợp đèn đỏ và trắng. Khi radio thời tiết và các kênh hiện đại phổ biến, chương trình duy trì cột cờ ven biển được chấm dứt cuối thập niên 1980, nhưng nhiều bến du thuyền, câu lạc bộ thuyền buồm vẫn giữ cột cờ như một truyền thống.
Những bài học còn nguyên giá trị
Các cột tín hiệu bão đã nhường chỗ cho tin nhắn, radio, vệ tinh. Nhưng thiết kế của chúng chứa những nguyên tắc mà mọi hệ thống cảnh báo hôm nay vẫn phải theo:
- Ngôn ngữ đơn giản, thống nhất: vài hình dạng, vài con số, ai cũng học được. Cảnh báo phức tạp quá thì không ai nhớ.
- Đặt ở nơi người cần nhìn thấy: cột tín hiệu dựng ở đầu cảng, nơi mọi con tàu ra vào đều đi qua. Hôm nay, đó là màn hình điện thoại, loa thôn, đài trên tàu cá.
- Có phương án cho ban đêm: hình dạng ban ngày, đèn ban đêm. Hôm nay là nguồn điện dự phòng, đài chạy pin, người đi báo khi mất sóng.
- Gắn với hành động: tín hiệu số 8 ở Hồng Kông có giá trị vì ai cũng biết treo lên thì phải làm gì.
- Chấp nhận có lúc báo nhầm: từ thời FitzRoy, người ta đã hiểu rằng một hệ thống không bao giờ báo nhầm sẽ là hệ thống báo quá muộn.
Tìm hiểu thêm
Ai muốn đọc thêm có thể tìm tiểu sử Robert FitzRoy và cuốn sách hướng dẫn thời tiết ông viết cho người đi biển, tài liệu lịch sử của Cơ quan Khí tượng Anh, trang lịch sử tín hiệu bão của Đài thiên văn Hồng Kông, và các công trình về những đài quan sát dòng Tên ở Manila và La Habana. Ở Việt Nam, lịch sử ngành khí tượng với đài Phù Liễn ở Hải Phòng là mảnh ghép gần gũi nhất của câu chuyện này. Đặt các mốc đó cạnh nhau, người đọc sẽ thấy cảnh báo bão là một trong những thành tựu hợp tác quốc tế sớm nhất của khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người đầu tiên đưa ra cảnh báo bão?
Ở châu Âu, đô đốc Robert FitzRoy của Anh bắt đầu gửi cảnh báo bão bằng điện báo tới các cảng năm 1861. Với bão nhiệt đới, các linh mục Benito Viñes ở Cuba năm 1875 và Federico Faura ở Manila năm 1879 là những người tiên phong.
Tín hiệu bão số 8 ở Hồng Kông là gì?
Là tín hiệu báo gió cấp bão hoặc mạnh hơn đang hoặc sắp thổi, chia theo bốn hướng gió. Khi tín hiệu số 8 được treo, trường học nghỉ, nhiều nơi cho nhân viên về nhà và giao thông công cộng thu hẹp.
Hình nón báo bão ở cảng Anh có ý nghĩa gì?
Hình nón chĩa lên báo gió mạnh bắt đầu từ phía bắc, chĩa xuống báo gió mạnh từ phía nam. Hệ thống này do Robert FitzRoy đưa vào sử dụng từ năm 1861, ban đêm thay bằng đèn hiệu.
Chữ forecast trong dự báo thời tiết có từ khi nào?
Robert FitzRoy là người dùng chữ "forecast" cho dự báo thời tiết, và các bản dự báo của ông được đăng trên báo The Times từ năm 1861. Ông muốn nhấn mạnh đó là nhận định rút ra từ tính toán trên số liệu, không phải lời tiên tri.
Vì sao ngày nay ít còn cột tín hiệu bão ở cảng?
Radio, tin nhắn và thiết bị liên lạc trên tàu đã đưa cảnh báo tới người đi biển nhanh và đầy đủ hơn. Tuy vậy, nhiều nơi như Hồng Kông vẫn giữ hệ thống tín hiệu đánh số làm ngôn ngữ cảnh báo chung.
